آیا اسلام زن‌ستیز است؟

فارسی
زن و خانواده در نگاه ابوالاعلی مودودی و آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی

اگرچه آیت‌الله جوادی آملی و ابوالاعلی مودودی منکر توانایی ذاتی یکسان زن و مرد نیستند اما مودودی بحث حضور زن در جامعه را در ضرورت‌ها جایز می‌بیند ولی بیشتر حامی فکر خانه‌نشینی زن است.

جایگاه خانواده در جامعه و نحوه ارتباط زن و مرد یکی از محورهای بحث اندیشمندان اسلامی خصوصا در صد سال اخیر بوده است. با تقویت ارتباطات مسلمانان با اروپا، رفته‌رفته فکر تغییر مشی در شکل حضور زنان در اجتماع و به تبع آن تغییر ساختار خانواده نیز به کشورهای اسلامی رسید. از همین‌ رو خصوصا از اوایل قرن نوزدهم، مسائل مرتبط با زمینه‌های فکری تنظیم روابط جنسی در جوامع اسلامی مطرح شد و مورد توجه اسلام‌پژوهان قرار گرفت.

ابوالاعلی مودودی و مسأله زنان در جامعه اسلامی

ابوالاعلی مودودی از متفکران هندی‌‌الاصل طرفدار احیای مذهب و متفکر اسلام‌گرای قرن بیستم بود. وی پایه‌گذار جماعت اسلامی بود و برای اسلامیزه کردن پاکستان تلاش بسیاری کرد. مودودی در سال 1979 در آمریکا در سن 75 سالگی از دنیا رفت. یکی از مسائلی که مودودی به آن پرداخته، جایگاه خانواده و خصوصا مسأله حضور اسلامی زنان در جامعه است. وی مسأله شکل ارتباط زن و مرد در جامعه را از مسائلی می‌داند که از قدیم تا به امروز متفکران را دچار سردرگمی کرده، گروهی برای حل آن به افراط کشیده شده و گروه دیگر راه تفریط را پیموده‌اند. از همین رو گروهی، زنان را علی‌رغم نقش فعال زن در جامعه به عنوان همسر و مادر، همچون کنیز ناچیز می‌دانستند و گروه دیگر زن را تبدیل به وسیله فحشا کرده‌اند.

به گفته مودودی در یونان باستان شأن زن بسیار پایین در نظر گرفته می‌شد و زنان از حداقل حقوق انسانی نسبت به مردان برخوردار بودند. اما در دوره مسیحی این مسأله شکل دیگری به خود گرفت. ابوالاعلی مودودی معتقد است زنان در ادبیات مسیحی به مجموعه‌ای از شرور و گناهان تعبیر می‌شدند که باعث تحریک مرد و به جهنم افتادن وی است که باعث شد پای دست مرد به درخت ممنوعه آلوده و قانون الهی شکسته شود. از همین رو در الهیات مسیحی زن تحت سلطه کامل اقتصادی مرد و حتی از حق ارث محروم بود. به‌علاوه طلاق نیز حرام تلقی می‌شد؛ حتی اگر زن و شوهر به حد تنفر از یکدیگر می‌رسیدند. همچنین ازدواج با بیوه‌ها یا زنان مطلقه نیز از گناهان کبیره محسوب می‌شد.

مودودوی توضیح ‌می‌دهد که این رویکرد البته در اروپای پس از رنسانس شکسته شد. زن در این دوره به لحاظ حضور اجتماعی، اقتصادی و ارتباط با مرد کاملا آزاد تلقی شد. اما نتیجه این آزادی مطلق چیزی جز تخریب بنیان خانواده و تولید مثل نبود. زنان در جامعه آزاد دیگر نیازی به ازدواج و تحمل سختی زندگی با مردان را حس نمی‌کردند؛ چراکه از لحاظ نیازهای عاطفی و جنسی در جامعه اشباع می‌شدند و از لحاظ مالی نیز مستقل از مردان بودند. خصوصا از اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم میلادی با هجوم افکار غربی به دنیای اسلام، گروهی از مسلمانان در مقابل افکار غربی کوتاه آمدند و تصویری غرب‌زده از احکام اسلام درباره زن نشان دادند. از مسائلی که در این دوره به وجود آمد، مسأله حجاب بود که بحث آن در ابتدا تنها درباره وجه و کفیّن بود. اما با تقویت ارتباط کسانی که داعیه اصلاح دینی با غرب داشتند، اصل حجاب امری منفی و زنان محجبه مردگان کفن‌پوش تلقی شدند. از همین رو از اواخر قرن نوزدهم مسأله آزادی زنان در جوامع اسلامی با حدت پیگیری می‌شد.

اسلام و قوانین متعادل برای زوجین

از نگاه مودودی در میان مکاتب بشری تنها اسلام است که توانسته در قوانین و ساختار فکری خود نگاهی متعادل به تنظیم رابطه جنسی بین زن و مرد در جامعه داشته باشد. خصوصا آن‌که اسلام علاوه بر تبیین قانون، فلسفه و حکمت آن را نیز بیان می‌کند. وی با تمسک به آیه 49 سوره ذاریات که می‌فرماید: «و من کل شیءٍ خلقنا زوجین» نتیجه می‌گیرد که اولا قانون زوجیتی که خداوند برای همه‌چیز قرار داده است نجس و نامیمون نیست؛ بنابراین بر خلاف آن‌چه که در برخی مکاتب فکری هندی مطرح می‌شود، ذات ارتباط جنسی نمی‌تواند نجس تلقی شود همچنین دو صفت فعل و انفعال لازمه حرکت نظام هستی است و از این حیث فاعل بر مفعول برتری ندارد. خصوصا آن‌که میان خود فاعل‌ها نیز فعل و انفعال وجود دارد و فاعل قوی‌تر، ضعیف‌تر را به استخدام می‌گیرد.[1]

به‌علاوه ذات حیوانی انسان نیز اقتضائاتی دارد که در  آیه 223 سوره بقره به آن اشاره شده است. خداوند در این آیه کریمه می‌فرماید: «نساؤکم حرث لکم»؛ از این آیه کریمه و از تعدادی دیگر از آیات می‌توان نتیجه گرفت، خداوند انسان را تنها برای آن نیافریده است که خود از زندگی لذت ببرد و از دنیا برود، بلکه او می‌خواهد انسان پس از حیاتش یادگاری از خود به جای بگذارد و مسیر حیات انسانی ادامه داشته باشد. از همین رو انسان را از دو جنس خلق کرد و میل جنسی را درون آن دو قرار داد که برای یکدیگر جاذبه پیدا کنند و با پیوند با یکدیگر از یک‌سو وسیله آسایش و آرامش روحی همدیگر باشند و از سوی دیگر ادامه نسل امکان‌پذیر شود. از این‌رو مهم‌ترین نکته‌ای که در قوانین اسلامی درباره تنظیم روابط جنسی بر آن تأکید شده، ممانعت از طغیان میل جنسی است. از همین رو در سیستم قانون اسلامی، برخی از انواع رابطه جنسی حرام تلقی شده که از جمله آن‌ها ازدواج با محارم است که در آیات 22 و 23 سوره نساء به آن اشاره شده. همچنین ازدواج با زنانی که با مردان دیگر ازدواج کرده‌اند نیز ممنوع است و آن‌گونه که در آیه 32 سوره اسراء مورد تأکید قرار گرفته است، حتی نباید به آن‌ها نزدیک شد. در مقابل در اسلام ارتباط زن و مرد در چارچوب ازدواج کاملا شرعی قلمداد می‌شود. از همین رو نباید تصور کرد که اسلام با غریضه جنسی مخالف است. بلکه باید گفت که اسلام با ارتباط جنسی در خارج از قاعده ازدواج مخالفت اما در مقابل مردان و زنان را به ازدواج ترغیب می‌کند. مردان در ارتباط با همسران‌شان کاملا آزادند و زنان نیز نباید آن‌ها را از ارتباط جنسی منع کنند. به این طریق است که میل جنسی در چارچوب قوانین اسلامی از غریضه‌ای مخرب، تبدیل به نیرویی برای حفظ اجتماع می‌شود.

ابوالاعلی مودودی معتقد است اسلام در عین حال زوجین را بدون قانون رها نکرده است. از جمله این قوانین آن است که مرد مسؤول و حاکم خانواده است و تمام اعضای خانواده باید از او اطاعت کنند. این مسأله از آیه 34 سوره نساء برداشت می‌شود. از همین رو حتی خارج شدن زن از منزل بدون اذن شوهر ممنوع است و بر اساس روایات نبوی اگر زن چنین کند، تمام ملائک او را لعن می‌کنند.[2] و پیامبر کسی را که زنی را علیه شوهرش قرار داده، از دایره دین‌داران خارج دانسته است. در مقابل زنان نیز جایگاه خاصی در این نظام قانونی دارند. زن مسؤول کارهای خانه است و به خاطر همین نیز همه کارهایی که در بیرون از خانه بر مردان واجب شده، از دوش زنان برداشته شده است؛ کارهایی مثل نماز جمعه، جهاد، تشییع جنازه و حضور در مسجد برای نماز جماعت یا مراسمات مذهبی. به‌علاوه از نگاه مودودی زن نباید بدون همراهی حداقل یکی از محارم به سفر رود. (ترمذی، باب ما جاء فی کراهیة أن تسافر المرأة وحدها؛ ابوداود: باب فی المرأة تحج بغیر محرم)

 مودودی تأکید می‌کند که در عین حال خروج زنان به طور کلی ممنوع نشده و در برخی از موارد که چاره‌ای نیست یا ضرورتی ایجاب می‌کند، خروج از منزل بلامانع است.[3]

ابوالاعلی مودودی معتقد است زن در چارچوب قوانین اسلامی نمی‌تواند با مشرک یا کافر ازدواج کند ولی در غیر این دو مورد در انتخاب همسر آزاد است؛ اگرچه لازم است که نظر پدر و سایر اولیائش را رعایت نماید. به‌علاوه هیچ‌کدام از اولیا زن حق ندارند شوهری را بدون رضایت او برایش اختیار کنند. همچنین در اسلام حقوق ویژه‌ای برای جدایی از همسر برای زن در نظر گرفته شده است. در توصیه‌های اخلاقی نیز به رعایت حقوق زنان و کودکان و ملاطفت با آنان سفارش شده است. در مقابل زن نیز در خانواده حقوق مشخصی دارد؛ مرد حق ندارد قدرت خود را وسیله‌ای برای آزار زن به کار برد. زن نیز باید این حق را داشته باشد که از تمام فرصت‌هایی که برای رشد توان فطری خود دارد بهره‌مند شود تا بتواند به بالاترین درجات پیشرفت دست یابد. مودودی همچنین بر حقوق اقتصادی زنان در اسلام تأکید می‌کند و معتقد است هیچ‌ نظام حقوقی نتوانسته است تا این اندازه امنیت اقتصادی زن را تأمین نماید. مودودی به حقوق زنان در تعلیم و تعلم نیز اشاره می‌کند. از این جهت پیامبر(ص) همواره بر آموزش مسائل دینی و اجتماعی به زنان تأکید می‌کرد. مودودی بر این باور است که این چارچوب قانونی برای آن است که محیط جامعه را از محرک‌‌های جنسی خالی نماید تا فکر و روح انسان بتواند رشد کند. در عین حال غرایز جنسی انسان نیز در محدوده‌ای مشخص تخلیه گردد.

آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی و مسأله خانواده

علی‌رغم اختلاف مذهبی آیت‌الله جوادی آملی و ابوالاعلی مودودی اشتراکات زیادی میان این دو عالم مسلمان در تبیین مسأله ازدواج دیده می‌شود. از این منظر آیت‌الله جوادی آملی همچون ابوالاعلی مودودی ازدواج را وسیله رشد جامعه انسانی می‌داند. زمینه‌های فکری و روحی‌ که انسان را به ازدواج می‌کشاند نیز میان این دو عالم اسلامی بسیار نزدیک تبیین می‌شوند. آیت‌الله جوادی می‌گوید:

«اسلام هدف از ازدواج را تشکیل خانواده، بقای نوع انسان و تربیت فرزندان صالح می‌داند. از آن‌جا که مسؤولیت تشکیل خانواده و تحصیل همسر و اداره و تربیت فرزندان و تأمین هزینه زندگی خانواده کاری بسیار دشوار است که انسان به آسانی به آن تن نمی‌دهد، خدای سبحان او را به گونه‌ای آفریده است که از طرفی از تنهایی رنج برد و از سوی دیگر باید به غریزه جنسی پاسخ دهد و از نکاح لذت برد تا زمینه تشکیل خانواده و تکثیر نوع فراهم شود. این لذت به منزله مزد تحمل زحمت تأمین عائله است نه هدف نکاح.»[4]

این رویکرد متعادل اسلامی در نگاه آیت‌الله جوادی نیز در مقابل دو رویکرد افراطی و تفریطی است که یکی ارتباط جنسی را کاملا آزاد می‌داند و محدودیتی قانونی برایش در نظر نمی‌گیرد یعنی همان نظریه‌ای که در دنیای غرب امروز رایج است و در مقابل نظریه تفریطی قرار دارد که معتقد است یک زوج تا پایان عمر حق جدایی از یکدیگر را ندارند؛ حتی اگر متوجه شوند که هیچ‌گونه تفاهم اخلاقی و فکری بین آن‌ها وجود ندارد.

اما بر اساس نظریه اعتدال اسلامی، رابطه زوجین از یک‌سو باید تحت قانون تعریف‌شده‌ ازدواج باشد و از سوی دیگر جدایی امری حلال است؛ اگرچه مبغوض‌ترین حلال‌ها در پیشگاه الهی محسوب می‌شود. به این شکل از یک‌سو زوجین با هر اختلاف جزئی به دنبال طلاق نیستند و از سوی دیگر در صورت بروز اختلاف جدی که هیچ راه حلی برای آن نیست، اجازه جدایی دارند.

از نگاه آیت‌الله جوادی آملی گرایش به جنس مخالف امری کاملا طبیعی است اما مهم این است که این گرایش وسیله است و نه هدف؛ همچون غذا خوردن و تفریح نمودن در زندگی انسان. در این چارچوب فکری، قوای جنسی برای حفظ نوع بشر توسط خداوند در درون او به ودیعه قرار داده شده است تا به واسطه درک این لذّت،  تحمل مشکلات تولید نسل آسان گردد.[5] این‌گونه است که چارچوب خانواده برای زن و مرد همچون لباس باعث حفظ انسان می‌شود. یعنی همچون لباس که مانع از آسیب به انسان است، عیوب انسان را می‌پوشاند، موجب حفظ انسان از سرما و گرما می‌شود، ارتباطی عمیق و تنگاتنگ بین لباس و صاحب آن برقرار است و به انسان آرامش داده و مایه زینت او است.

آیت‌الله جوادی همچون ابوالأعلی مودودی از آثار ازدواج نیز سخن به میان می‌آورد. از نگاه اسلام با تنظیم قانون ازدواج و طلاق، صیانت اخلاقی جامعه از فساد جنسی را تضمین نموده است و به این زمینه بسیاری از فسادهای اجتماعی برچیده می‌شود. آن‌گونه که امام صادق(ع) از پیامبر اکرم(ص) روایت می‌کند که «هرکس ازدواج کند، نیمی از دینش را حفاظت نموده است و باید در نیم دیگری از دینش، خود را حفظ نماید.» یا در روایت دیگری آمده است که «هیچ بنایی در اسلام نزد خدا محبوب‌تر از ازدواج نیست.» یا در روایتی دیگر از نبی مکرم اسلام ازدواج، جزئی از سنتی نبوی تلقی شده است که هرکس از آن رویگردان باشد، از حامیان پیامبر(ص) نیست.

اگرچه غلبه در تحلیل مودودی از جایگاه خانواده در اسلام با نگاه اجتماعی است، اما آیت‌الله جوادی آملی نگاه عرفانی ویژه‌ای را نیز به این مسأله وارد می‌کند. از این منظر، زن و مردی که ازدواج می‌کنند باید همواره به یاد داشته باشند که در تولید مثل که یکی از مهم‌ترین نتایج زندگی زناشویی است، خداوند است که کار اصلی را انجام می‌دهد. زن و مرد در این پروسه تنها به مثابه کشتزار و بذرافشان هستند.[6]  با یاد خدا است که از ازدواج، نسلی شایسته به وجود می‌آید تا دین را حفظ کرده و در زندگی شخصی و در جامعه به جریان بیاندازد و این‌گونه است که انسان می‌تواند برای دنیای دیگر توشه‌ای پیش فرستد. آن‌گونه که در روایتی از حضرت رسول اکرم(ص) می‌خوانیم که خداوند عذاب را از میتی که در قبر مدفون بود برداشت؛ آن هم به واسطه عمل آن‌که فرزندی از نسل او، راهی را آباد کرد و یتیمی را پناه داد.[7]

حضور زن در جامعه

به نظر می‌رسد علی‌رغم قرابت فکری ابوالاعلی مودودوی و آیت‌الله جوادی آملی در مسأله خانواده در اسلام، در مسأله میزان حضور زن در جامعه با یکدیگر اختلاف دارند. بر خلاف مودودی که بیشتر بر خانه‌‌نشینی زن تأکید می‌کند، آیت‌الله جوادی آملی معتقد است جامعه اسلامی باید در این زمینه به سمتی حرکت کند که حداقل نیازهای زنان در جامعه به دست خودشان تأمین شود. ایشان با اشاره به حدیثی از حضرت زهرا(س) مبنی بر اینکه «شایسته‌ترین زن کسی است که مردان او را نبینند و مردی نیز او را نبیند»[8]، می‌گوید:

«آیا راه اجرای مفاد حدیث شریف در خانه نشستن و به هیچ‌کاری دست نزدن است یا تصدی مشاغل و مناصبی که با زن سر و کار دارد به دست خود آنان؟ آیاتی که حجاب را واجب می‌کنند راه تأمین و تحصیل نیازهای طبیعی زنان را نمی‌بندد. زنان باید تلاش کنند به جایی برسند که در رفع نیازهای شخصی و صنفی همانند بهداشت و درمان و... خودکفا شوند تا نیاز خویش را به دست نامحرمان تأمین نکنند، همان‌گونه که مردها تا جایی که امکان دارد نباید در جامعه زنان دخالت کنند.»[9]

آیت‌الله جوادی همچنین در آثار خویش صریحا از حق تعالی زن دفاع می‌کند و معتقد است زنان نیز به اندازه مردان می‌توانند در مسیر کمالات انسانی و اسلامی رشد کنند و به همین دلیل است که به گفته ایشان خطاب الهی نسبت به زنان، ویژه است که نشان‌دهنده اهمیت و حساسیت مسؤولیت اوست.[10] از نگاه آیت‌الله جوادی آملی برخی از زنان می‌توانند از برخی از مردان پیشی بگیرند؛ چنان‌چه زنانی همچون خدیجه کبری و سمیه همسر عمار از دیگر مردان دوره خود در فهم حقانیت اسلام پیشی گرفتند. آیت‌الله جوادی حضور زنان را همچون مردان در صحنه سیاسی نیز لازم می‌داند.[11]

تعدد زوجات و نقد قانون کلیسا

اگرچه ابوالاعلی مودودی سخنی از موضوع چالش‌برانگیز تعدد زوجات به میان نمی‌آورد، اما آیت‌الله جوادی آملی ضمن تشریح زمینه‌های قانونی بودن این شکل ازدواج به تبیین لزوم قانونی‌بودن آن نیز می‌پردازد. از این منظر واقعیت‌های مختلفی لازم می‌آورد تا مرد را به چندهمسری گرایش می‌دهد. مسائلی همچون مرگ و میر بالاتر مردان در اثر جنگ‌ها و خطرات ناشی از کار و... . البته باید توجه داشت که آن‌گونه که آیت‌الله جوادی آملی می‌گوید اسلام ازدواج یک مرد با چهار زن را واجب نکرده است و اساسا در واقعیت نیز بیشتر مردان توان ازدواج با بیش از یک زن را ندارند. اما قوانین اسلامی که مطابق با فطرت انسان تنظیم شده است، این کار را برای موارد خاص جایز شمرده است؛ به شرط آن‌که بتوان عدالت را بین زنان برقرار کرد. این عدالت اعم از معاشرت، هم‌بستری و همچنین زندگی عادلانه زنان و فرزندان است که طبعا چنین کاری بسیار سخت و پرهزینه است و برای بسیاری غیر ممکن خواهد بود. آیت‌الله جوادی آملی از این رهگذر نقدی بر قانون تک‌همسری کلیسا می‌زند. ایشان معتقد است این قانون به هیچ وجه با واقعیات زندگی بشر تطابق ندارد و عملا نه تنها به تنظیم روابط جنسی مردان منتهی نشده است، بلکه به ترویج فحشا در جامعه دامن زده است.[12]

نتیجه‌گیری

آیت‌الله جوادی آملی و ابوالاعلی مودودی علی‌رغم آن‌که از دو فرقه شیعه و سنی هستند اما قرابت بسیاری در تبیین جایگاه زن و خانواده در اسلام دارند. از این منظر هر دو عالم ازدواج را نه یک هدف برای اطفای غرایز، بلکه وسیله‌ای برای تولید نسل و تقویت زمینه عبودیت الهی می‌دانند. به‌علاوه هم آیت‌الله جوادی و هم مودودی ارتباط جنسی را تحت یک قانون مشخص، رسمی می‌دانند و طبعا ارتباط جنسی خارج از این قانون را غیر قانونی و حرام اعلام می‌کنند. این دو عالم مسلمان بر این باورند که اسلام راهی میانه را در پیش گرفته است که از یک‌سو زمینه ازدواج زن و مرد را فراهم آورده و همچون برخی از مکاتب فکری ازدواج را امری نجس نمی‌شمارد بلکه آن را تحسین و ترویج نیز می‌کند. همچنین ازدواج در این نگاه تعادلی، کوچه بن‌بست نیست و در صورتی که کشف از عدم امکان ادامه زندگی زناشویی حاصل شد، طلاق نیز شرعی است؛ امری که در قانون کلیسا حرام اعلام شد. به‌علاوه آیت‌الله جوادی بحث تعدد زوجات را نیز یکی دیگر از وجوه همراهی قانون اسلام با فطرت درونی انسان و حقایق بیرون زندگی بشری می‌داند و معتقد است این قانون نیز که بر خلاف قانون کلیسا است، موجب صیانت مردان از آلوده‌شدن به فساد جنسی می‌گردد.

اگرچه آیت‌الله جوادی آملی و ابوالاعلی مودودی منکر توانایی ذاتی یکسان زن و مرد نیستند اما مودودی بحث حضور زن در جامعه را در ضرورت‌ها جایز می‌بیند ولی بیشتر حامی فکر خانه‌نشینی زن است. در مقابل اما آیت‌الله جوادی آملی به تبع استاد خود امام خمینی، فضای بازتری را برای حضور زن در جامعه به تصویر می‌کشد. از این منظر زن باید در مسائل مربوط به زنان در جامعه حضور داشته باشد و زنان باید برای این قبول این مسؤولیت سازمان‌دهی شوند.


[1] . الحجاب، ابوالأعلی المودودی، دار الفکر، بیروت، لبنان، ص 158

[2] . صحیح بخاری، کتاب النکاح، باب قو أنفسکم و اهلیکم نارا

[3] . مودودی، منبع پیشین، ص170

[4] . تسنیم، آیت‌الله جوادی آملی، ج17، ص 273

[5] . تسنیم، آیت‌الله جوادی آملی، ج9، ص 459

[6] . تسنیم، آیت‌الله جوادی آملی، ج11، ص 190

[7] . وسائل الشیعه، ج21، ص 359

[8] . کشف الغمه، ج2، ص 81

[9] . تسنیم، آیت‌الله جوادی آملی، ج18، ص 267

[10] . حق و تکلیف در اسلام، آیت‌الله جوادی آملی، ص 315

[11] . زن در اینه جمال و جلال، آیت‌الله جوادی آملی، ص 303

[12] . تسنیم، آیت‌الله جوادی آملی، ج 17، ص 286

دیدگاه‌ها

افزودن دیدگاه

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی‌های وب و پست الکترونیکی به صورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
Image CAPTCHA

اندیشمندان