قرابت رويكرد ديني شيخ محمود شلتوت و آيت‌الله العظمي جوادي آملي
در باب وحدت اسلامي و عقلانيت ديني
در باب وحدت اسلامي و عقلانيت ديني
1395/09/11 - 044642
تاریخ و ساعت خبر:
139113
کد خبر:
علي‌رغم آنكه گروه‌هاي وهابي شديدا بر طبل ستيز و جنگ عليه شيعه مي‌كوبند اما اين نگاه، نگاه غالب علماي اهل سنت نيست. در ميان بزرگان اهل سنت بوده‌اند و هستند علمايي که بيش از آنکه به تفرقه بيانديشند به وحدت جامعه اسلامي مي‌انديشند. جالب آنکه جهان‌بيني اين دسته علما نيز، علي‌رغم وجود اختلافات، قرابت عميقي با يکديگر دارد.

 

علي‌رغم آنکه گروه‌هاي وهابي شديدا بر طبل تفرقه و جنگ عليه شيعه مي‌کوبند اما اين نگاه، نگاه غالب علماي اهل سنت نيست. در ميان بزرگان اهل سنت بوده‌اند و هستند علمايي که بيش از آنکه به تفرقه بيانديشند به وحدت جامعه اسلامي مي‌انديشند. جالب آنکه جهان‌بيني اين دسته علما نيز، علي‌رغم وجود اختلافات، قرابت عميقي با يکديگر دارد. در اين نوشتار به بررسي تطبيقي آراي شيخ محمود شلتوت و آيت‌الله‌العظمي جوادي آملي مي‌پردازيم.

 

نياز انسان به دين از نگاه شيخ شلتوت

شيخ محمود شلتوت معتقد است براي آنکه حکمت الهي در خلق انسان محقق شود، و مفهوم واقعي سخن خداوند که فرمود «انّي أعلم ما لاتعلمون» در انسان مشخص شود، چاره‌اي نيست جز آنکه نيرويي وجود داشته باشد که انسان را به سمت کمال و خوبي بکشد و ميزان استفاده از قواي شهوت و غضب را براي حفظ نوع انسان مشخص نمايد. شيخ توضيح مي‌دهد که ممکن است بگوييم عقل انسان نيرويي است که او را در اين راه کمک مي‌کند. انسان مي‌تواند به وسيله عقل معيارهاي خوبي و بدي و فضيلت و رذيلت را مشخص نموده و قانون زندگي را از آنها اتخاذ نمايد. اين همان مبنايي است که فلاسفه بر اساس آن حکم مي‌کنند و تمدّن امروز بر اساس آن حرکت مي‌کند. اما شيخ معتقد است عقل به تنهايي نمي‌تواند حکمت الهي در خلق انسان را تحقق بخشد. نگاهي به جنگ‌هاي انساني که بر همين اساس آغاز شده است به خوبي گوياي اين نکته است و عقل بشر هنوز نتوانسته است انسان را از جنگ‌هاي خانمان سوز رهايي بخشد و مانع آن شود که ضعفا به بندگي فرادستان گرفته شوند.

شيخ شلتوت معتقد است ساختار عقل در ادراک و نوع حکم بر اشياء متفاوت است.[1] فکر بشر ثباتي را در خود تجربه نکرده است و ايسم‌هاي مختلف دليل خوبي بر اين مسأله است. علاوه بر اين عقل انسان محل خوبي براي جريان شهوات و هواهاي نفساني است و قدرت و مسائل ديگر مي‌تواند بر عقل و ادراکات آن تأثير مستقيم داشته باشد و چه بسا قوانين بشري که براي حفظ سلامتي و آرامش انسان وضع مي‌شود اما در عمل مشخص مي‌شود که واضع آن هدفي جز اهداف شخصي، گروهي يا قومي نداشته است؛ اما اين مصلحت را در لباس مصلحت عامه به مردم عرضه کرده است.

علاوه بر اين شلتوت معتقد است ادراکات عقول بشري محدود است. اساسا عقل بشر توان آن را ندارد تا به اندازه خداوند، به لوازم آينده و اتفاقات پس از آن راه يابد. نکته ديگر آنکه قوانين بشري به فرض که از روي صدق و برداشت صحيح عقل باشد، انگيزه لازم براي عمل را جز در دل واضع قوانين به وجود نمي‌آورند و توده مردم احترامي براي اجراي قانون در دل احساس نمي‌کنند؛ مگر آنکه قدرت قانون را بر خود حس کنند. از نگاه شلتوت با اين مقدمات مي‌توان نتيجه گرفت که اعتماد به فکر بشر، نه تنها موجب رشد بشر نمي‌شود، بلکه در مقابل به تخريب عالم کمک مي‌کند.

در مقابل نيروي عقل ناقص بشري، شلتوت عميقا معتقد است تنها راه سعادت بشر از دين مي‌گذرد. وي معتقد است دين اساس خوبي و پيشرفت بشر در دنيا است. و بشر تنها از اين راه است که مي‌تواند به اوج پيشرفتي که خداوند براي او در نظر گرفته است نايل آيد.

شيخ تصريح مي‌کند که منظور او از دين، نه تخيلات و باور به اجسام مادي است؛ بلکه مراد او اديان آسماني است که توسط پيامبران الهي براي بشر آورده شده است. ديني که در کمال سادگي و آساني است و آن‌طور که در آيه 286 سوره بقره اشاره شده است، از هر کس بيش از توان خود توقعي ندارد و هدف اصلي از آن آسودگي مردم و نه سختي کشيدن آنان است.[2] در حقيقت هدف اصلي دين، چيزي جز تزکيه نفس، پاک کردن قلب از بدي‌ها و ظهور روح اطاعت از پروردگار نيست. مسأله‌اي که در تشريعات اديان الهي ديده مي‌شود.

 

عقل در اسلام

از نگاه شيخ محمود شلتوت قرآن کريم رويکرد کاملا روشني نسبت به ترغيب انسان به تفکّر و تعقّل دارد. وي قرآن را دليلي بر اين مسأله مي‌داند و مي‌گويد:

«اسلام دين فکر و دين عقل و دين علم است و براي ما همين اندازه کافي است که رسول اين دين حجّتي بر دينش نياورد مگر آنکه از راه عقل و نظر و فکر مي‌گذشت و اراده خداوند بر اين تعلق نگرفت که حجيت دين خودش را از طريق خوارق عادت و معجزات حسّي به اثبات برساند.»[3]

علاوه بر اين آيات قرآن نيز جايگاه بلندي را براي عقل بشر به تصوير کشيده‌اند.[4] در کنار اين مسأله تقليد کورکورانه از گذشتگان نيز به شدّت نهي شده است.[5]  قرآن بر اين مسأله تأکيد دارد که جمود بر افکار بي‌پايه گذشته، موجبات رشد را از انسان سلب مي‌کند و اين کار در حقيقت جنايتي عليه بشريت است. چرا که چنين تقليدي که پايه عقلاني ندارد، از بين بردن اثر عقل انسان است؛ مزيتي که خداوند به واسطه آن انسان را از ديگر موجودات متفاوت نمود، و آن را حجت خود بر انسان قرار داد. بنابراين انسان به هيچ وجه نبايد آنچه گذشتگان خود مي‌گفتند را به عنوان يک رأي معصوم از خطا تلقي نمايد و هميشه در راه زندگي خود تعقّل نمايد.

شيخ محمود شلتوت معتقد است علم ديگر بال انسان براي رسيدن به سعادت است. قدرتي که به انسان توان تسخير دنيا را مي‌دهد. از همين رو اسلام حکم جنگ يا جهاد را صادر کرده است؛ خصوصا جنگ با شرک به وسيله توحيد. علاوه بر اين اين اسلام بود که با جهالت مردمان امّي و جاهل عربستان به جنگ برخاست و به دستور پيامبر، مسلمانان به خواندن و نوشتن گرايش پيدا کردند.

شلتوت تأکيد مي‌کند که علم اختصاص به شناخت دين ندارد، چرا که در آيات قرآن کريم علم بر هر نوع آگاهي اطلاق شده است. از جمله در آيه 9 سوره زمر به صورت مطلق اين سؤال مطرح مي‌گردد که آيا کساني که مي‌دانند و کساني که نمي‌دانند مساوي‌اند؟! در حقيقت علم در اينجا به معناي هر نوع فهمي است که انسان را در راه هدف جانشيني خداوند در روي زمين کمک کند.[6] شلتوت بر اين باور است که مسلمانان صدر اسلام ارزش علم‌آموزي را به خوبي درک کرده و بعضي از مسلمانان مهريه زنان‌شان را آموزش قرآن قرار داده بودند. وي اظهار اميدواري مي‌کند که نهضت علمي جديدي در بين مسلمانان راه بيافتد تا ريشه بي‌سوادي را از امّت اسلامي برکند و مسلمانان را به جايگاه عزّت حقيقي برساند.

 

وحدت کلمه

شيخ محمود شلتوت عميقا به وحدت مسلمانان باور داشت و اين باور را مرتبا تکرار مي‌کرد. وي معتقد بود اسلام شخصيت خاصي براي جامعه قائل شده است. اساسا اسلام به دنبال وحدت کامل جامعه است. امري که حضرت ابراهيم(ع) نيز به دنبال آن بود و از خداوند خواست تا مردمش مسلمان باشند.[7] در چارچوبي که شلتوت براي وحدت جامعه تعريف مي‌کند اسلام و عربيت نقشي اساسي دارند. اسلام هويت اساسي جوامع اسلامي را تشکيل مي‌دهد. هويتي که بر اساس تقواي الهي و عمل به سنّت‌هاي او در راه سعادت بشر است. از سوي ديگر اين هويت رويه‌اي سلبي نيز دارد که آن هم فرقه‌گرايي و حزب‌گرايي است؛ مسأله‌اي که ضربه‌هاي بسيار بدي را به اسلام زده است. شلتوت تمامي مسلمانان را به تقواي الهي دعوت مي‌کند. وي معتقد است ريسمان نجات الهي که همان قرآن کريم است، باعث مي‌شود تا بندگان خدا از سقوط در شر و فساد باز داشته شوند. وي تصريح مي‌کند:

«اسلام وحدت در عقيده و عمل و حکم است که اصول آن را از قرآن کريم به وضوح مي‌توان شناخت.»[8]

شيخ محمود شلتوت مذهب اماميه را نيز حق مي‌دانست. وي در فتوايي اظهار داشت:

«اسلام بر هيچ‌کدام از تابعينش مذهب معيني را لازم نمي‌کند، بلکه ما معتقديم هر مسلماني حق دارد که در ابتداي امر از هر کدام از مذاهبي که به صورت صحيح نقل شده‌اند پيروي کند؛ مذاهبي که احکام آن در کتب مخصوص به خود تدوين شده است. علاوه بر اين تغيير مذهب در خود اين مذاهب هم اشکالي ندارد. مذهب جعفري شيعه اماميه هم مذهبي است که تعبّد بدان جايز است، همانند تعبّد به ديگر مذاهب اهل سنت.»[9]

شلتوت معتقد بود لازمه وحدت جامعه اسلامي تلاش در شکل‌دهي به شؤون اقتصادي در جوامع اسلامي است و روابط اقتصادي دول اسلامي بايد تحت يک نظارت واحد منظم گردد. به اين صورت نيازها به صورت يکپارچه ديده مي‌شود و حل مشکلات از همين طريق امکان‌پذير خواهد بود. علاوه بر اين براي حفظ امنيت دولت‌هاي ملل مسلمان، نيروي نظامي يکپارچه‌ تحت رهبري واحدي بايد تنظيم شود، نيرويي که به جاي تخريب، به حفظ  بيانديشد.

 

نياز به دين در ديدگاه آيت‌الله‌العظمي جوادي آملي

آيت‌الله جوادي آملي حقيقت دين را به معناي مجموعه‌اي از عقايد، اخلاق، قوانين و مقررات مي‌داند که براي اداره امور جامعه انساني و پرورش انسان‌ها به کار مي‌آيد. دين در اين نگاه به دين حقيقي و دين باطل تقسيم مي‌شود. لازمه دين حقيقي آن است که از يک سو قوانين اجتماع بشري را در نظر داشته باشد و از سوي ديگر با سرشت دروني انسان همخواني داشته باشد؛ چرا که انسان نيز جزئي از مجموعه هستي است و از همين رو تنها کسي شايستگي تبيين دين حقيقي را دارد که خالق انسان و خالق جهان باشد و از تمام جزئيات اين دو باخبر باشد. از آنجا که در ساختار فکري آيت‌الله جوادي آملي خداوند خالق انسان و جهان است، پس تنها خداوند است که شايستگي تبيين دين حق را دارد. خطاباتي که در قرآن کريم آمده است نيز بر همين مسأله تأکيد مي‌کند که دين حقيقي تنها ديني است که از جانب خدا باشد.[10] و از آنجا که ذات الهي ثابت است، پس قانوني که از سوي خداوند تنظيم شده است نيز باقي و ثابت خواهد بود. خصوصا آنکه سرشت انساني يا همان «فطرت» نيز ثابت است و در تمام انسان‌ها يکي است. در اين ميان تغييرات زندگي بشر اما مربوط به تغيير آداب و رسوم  و عادات مردم است که به جنبه مادّي زندگي بشر بازگشت دارد.

در اين نگاه، انسان براي آنکه به سرمنزل مقصود برسد بايد زندگي خود را بر اساس قانوني که توسط خالق هستي‌ تنظيم شده است، همراه نمايد. تنها چنين قانوني است که آرامش را به انسان هديه مي‌کند، آرامشي که ناشي از هماهنگي ميان نيازهاي دروني و فطري انسان و نظام آفرينش است.

آيت‌الله جوادي آملي نيز  همچون شيخ شلتوت در عين اشاره به جايگاه مهم عقل در زندگي بشر، عقل را به تنهايي براي فهم دين و روش زندگي بشر کافي نمي‌بيند. قرابت فهم و برداشت اين دو عالم مسلمان در اين مسأله به واسطه آن است که هر دو بر آيات قرآن کريم به عنوان منبع وحي تکيه مي‌کنند.[11]

آيت‌الله جوادي اما بر اين باور است که دين علاوه بر آنکه مسؤول تنظيم روابط فردي و رابطه فرد با خداوند است، مسؤول تنظيم مسائل اجتماعي نيز هست و اسلام که خاتم اديان الهي است، نمي‌تواند در مسائل حکومتي ساکت باشد. ايشان بر خلاف شيخ شلتوت معتقد است پس از پيامبر اکرم(ص) به دستور خداوند، امامان شيعه مسؤول رسيدگي به کارهاي اجتماعي و ديني مسلمين شدند. و در دوره غيبت دوازدهمين امام شيعيان، نايبان امام معصوم که بر اساس نصب خاص يا عام به ولايت امر مسلمانان گماشته شده‌اند، مسؤول رسيدگي به امور مسلمين هستند. دليل بر اين نظر، همان دليلي است که بر لزوم وجود پيامبران و اصل دين براي زندگي بشر اقامه مي‌شود. انسان براي هدايت نياز به قانوني دارد که نه برآمده از هوي و هوس انسان‌هاي ديگر، بلکه مرتبط با ذات اقدس الهي بوده باشد.

از سوي ديگر توجه به اينکه دين تنها در روابط فردي خلاصه نمي‌شود، باعث مي‌شود تا دين وظيفه اقامه نظامي اجتماعي را براي برپايي قسط و عدل برعهده گيرد و طبعا تمام روابطي موجود در جامعه نيز بايد توسط دين تنظيم گردد تا بيشترين هماهنگي با اين هدف به دست آيد. آيت‌الله جوادي تصريح مي‌کند:

«برهان نبوت يک برهان عقلي است که مختص به زمين و يا زماني خاص نمي‌باشد و از اين رو دامنه آن، زمان عدم دسترسي به وليّ معصوم را نيز فرا مي‌گيرد. زيرا در آن زمان نيز بشر بي‌نياز از قوانين الهي و مجرياني که منصوب از ناحيه او هستند نمي‌باشد.... لذا (در زمان غيبت نيز بايد) قوانين کلي‌اي که از طرف وحي براي تمشيت امور اجتماعي مردم ابلاغ شده‌اند از اعتبار کافي برخوردار بوده و اجرا شوند. اجراي اين قوانين نيازمند مجرياني است که علاوه بر آگاهي به آنها و اطلاع بر خصوصيت‌هاي زمان و مکان و تحوّل‌هاي اجتماعي و سياسي معتقد و عامل نيز باشند.»[12]

از اين منظر لازم است در دوره غيبت نيز فقيهي جامع الشرايط در رأس امور مملکت، جريان امور و تناسب آنها با اصل دين را کنترل نمايد تا جامعه به سرمنزل مقصود برسد.

 

جايگاه عقل در نگاه آيت‌الله جوادي آملي

آيت‌الله جوادي آملي همچون شيخ محمود شلتوت جايگاه ويژه‌اي را براي عقل و تعقّل در چارچوب تفکر اسلامي قائل است. اين منظر، عقل را با هر رويکردي که مدّ نظر قرار گيرد شامل مي‌شود؛ چه عقل تجريدي، چه عقل تجربي علوم تجربي و انساني، چه عقل نيمه تجريدي علوم رياضي و چه عقل ناب در عرفان نظري. در حقيقت منظور از عقل در گفتمان آيت‌الله جوادي آملي همان علم يا طمأنينه است که از برهان تجربي محض يا تجريدي صرف يا به صورت تلفيقي از تجربه و تجريد به دست آمده باشد.[13]

آيت‌الله جوادي آملي با نگاه دقيق و فلسفي خود در ساحت‌هاي مختلف ارتباط عقل و دين به دقّت توجه مي‌نمايد و حکم هر کدام را به تفصيل بيان مي‌کند. با اين نگاه، اگر چه عقل جايگاه ويژه‌اي در انديشه ديني دارد اما به هيچ وجه توان دخالت در جنبه هستي‌شناختي دين را ندارد و عقل بشر نمي‌تواند چيزي را به مجموعه قوانين دين اضافه کرده يا چيزي را از آن کم نمايد. در اين منظر جايگاه مولويت و تشريع تنها و تنها از آن خداوند است و عقل تنها توان درک حکم شارع را دارد و نه جعل حکمي جديد. در اين ميان حتي عقول برخي از خواص درگاه الهي که به اذن خداوند به کمال رسيده و به جايگاه والاي نبوّت و يا امامت دست يافته است نيز توان تشريع مستقل از ذات الهي را ندارد. بلکه اين حضرات در حقيقت واسطه در دريافت و ابلاغ احکام الهي به مردم هستند. تنها برخي از دستورات مقطعي براي تدبير امور جامعه است که توسط خود ايشان گرفته مي‌شود که مجال آن نيز توسط خدواند براي ايشان در نظر گرفته شده است. نکته ديگري که بايد در نظر داشت آن است که علم معصومين با علم مجتهدان کاملا متفاوت است. به اين معنا که علم معصومين علم شهودي است و به واقع امر تعلق مي‌گيرد ولي حکم مجتهدان ظنّي و از روي اجتهاد است که ممکن است صحيح بوده و يا اشتباه باشد. و علم اجتهادي که براي فقيه مجتهد نوعي افتخار محسوب مي‌گردد، براي پيامبر و امام مذموم تلقي مي‌گردد.

در بعد ديگر يعني بعد معرفت‌شناختي دين، عقل به خوبي مي‌تواند کاشف از ماهيت مفاهيم ديني باشد. در اين جنبه از شناخت، عقل مجال آن را پيدا مي‌کند تا قوانيني را که خداوند براي هدايت بشر قرار داده است بشناسد. در واقع اين پروسه، همان چيزي است که در ادبيات ديني به «اجتهاد» تعبير شده است و اختصاص به فقه ندارد و در تمام احکام الهي و ديني جاري است. عقل در اين حيطه مي‌تواند با استنباط از نقل‌هاي معتبر، ماهيت دقيق‌ و محکمي را از احکام ديني استنباط نمايد. البته عقل در اين ساحت نيز محدوديت‌هايي نيز دارد که خود بدان واقف است. مثلا عقل از درک کنه ذات الهي و صفات ذات خداوند ناتوان است؛ همانطور که در جزئيات مسائل ديني همچون چرايي شکل و محدوده احکام فقهي نيز توان ورود ندارد.

سواي ساحت شناخت اصل دين و احکام دين، عقل به مدد انسان در حيطه شناخت محيط اطرافش مي‌آيد. البته عقل بشر امروزه به عنوان نيرويي در مقابل وحي تلقّي مي‌گردد. آيت‌الله جوادي توضيح مي‌دهد که انسان پس از رنسانس به دليل برخورد تندروانه اربابان کليسا، به علم تجربي گرايش بيشتري پيدا کرد و به آن اصالت داد. از اين دوره نهضت علم‌گرايي در اروپا رشد کرد و عقل تجربي بشر به عنوان نيرويي در مقابل وحي تقلي شد.

آيت‌الله جوادي آملي با نقد رويکرد علم‌گرايي صرف و برخورد غلط کليسا در مقابل اصحاب علم، معتقد است علوم تجربي بشري نه تنها مخالفتي با دين ندارند، بلکه شأن آنها اساسا با علوم وحياني متفاوت است. علوم تجربي مي‌توانند دنياي مادّي را تبيين کنند اما از تبيين خالق هستي و دين بشر عاجزند؛ چرا که ساحتي اين دنيايي و محدود به تجربه دارند. از اين رو اين علوم بدون آنکه در تعارض با دين باشند، به تبيين بعد مادّي هستي مي‌پردازند و عکس نتيجه‌اي که در غرب پس از رنسانس گرفته شد، علوم مادي مي‌توانند به عمق بخشي به باور به خداوند، به عنوان خالق مدّبر و حکيم تمام هستي عميقا مؤثر باشند.

وحدت جوامع اسلامي

آيت‌الله جوادي آملي نيز همچون شيخ شلتوت عميقا به وحدت ميان گروه‌هاي مختلف در جامعه اسلامي باورمند است. آيت‌الله با دقّت در مفهوم وحدت[14] بر اين معنا تأکيد مي‌کنند که مفهوم وحدت حاوي حفظ خاصيت شخصي هر کدام از دو طرفي است که با يديگر يکي مي‌شوند.[15] ايشان با دقّت در کلام اميرالمؤمنين علي(ع) به اين نکته اشاره مي‌کند که وحدت در جامعه از نعمت‌هايي است که خداوند به خاطرش بر امّت مسلمان منّت نهاده است.[16] منت نهادن از طرف خداوند در مواردي اطلاق مي‌گردد که پاي نعمتي عظيم در ميان باشد؛ همچنان که خداوند از بعثت پيامبر با عنوان منّت ياد کرده است.[17]

نکته‌اي که آيت‌الله بر آن تأکيد دارد آن است که ذات وحدت در جامعه مطلوب نيست، بلکه اين وحدت بايد بر محور اجراي حق باشد و اگر وحدت براي پوشاندن حق باشد چيزي جز گمراهي تلقي نمي‌شود. در چنين مواردي جامعه در حقيقت به جاي آنکه به سمت يکي شدن در حرکت باشد، به سمت تفرقه در حرکت است.[18]

آيت‌الله جوادي آملي اتحاد را در مفهومي اعم از آنچه در ذهن شيخ شلتوت است مي‌بيند. ايشان اتحاد را در سه حوزه جوامع اسلامي، پيروان اديان توحيدي و اتحاد و صلح در حوزه جوامع بشري تقسيم بندي مي‌کند. ايشان معتقد است اتحاد مسلمانان از مسائلي است که در آيات متعددي مورد تأکيد قرار گرفته است. آياتي همچون آيه 103 سوره آل عمران که از مسلمانان مي‌خواهد همگي به ريسمان الهي چنگ زده و پراکنده نشوند و نعمت‌هاي خدا را برخودشان ياد کنند.  يا آياتي ديگر همچون آيه 35 سوره مائده که از مسلمانان مي‌خواهد با يکديگر از سر سازش و سلم درآيند و يا آيه 10 سوره حجرات که به برادري ميان مؤمنان و لزوم ايجاد سازش بين برادران حکم مي‌کند. در روايات امامان شيعه نيز بر مفهوم اتحاد أکيد شده است. براي نمونه اميرالمؤمنين(ع) در خطبه 113 نهج‌البلاغه بر مفهوم برادري تأکيد مي‌کند. علاوه بر اين امام علي(ع) در جاي ديگر دين را محور وحدت جامعه معرفي مي‌کند.[19] همچنين قرآن نيز محور ديگري براي وحدت است و بر اساس حديث ثقلين که از پيامبر اکرم(ص) روايت شده است عترت نيز از قرآن جدا نيست.

با اين نگاه وحدت حقيقي در جامعه تنها زماني به وجود مي‌آيد که با محوريت قرآن کريم و امامان باشد. همان‌طور که اميرالمؤمنين(ع) در نهج‌البلاغه خود را محور وحدت در جامعه معرفي مي‌نمايند[20] و در جاي ديگر نيز فرزندشان، امام عصر(عج) را محور وحدت جامعه معرفي مي‌نمايند.[21]

آيت‌الله جوادي آملي معتقد است براي پيدايش وحدت در جامعه اسلامي بايد بر مشترکات جامعه اسلامي تأکيد کرد. مشترکاتي همچون هدف مشترک، اصول و مباني مشترک، خط مشي مشترک و پيروي از راهنماي واحد و رهبر مشترک.[22] در اثر اين اتحاد، آثاري همچون عزّت، اقتدار، امنيت و حاکميت براي جامعه اسلامي به دست خواهد آمد.

 



[1] . من توجيهات الاسلام، الامام الاکبر محمود شلتوت، طبع ثامنة، 2004، دار الشروق قاهرة، ص 15

[2] . سوره بقره، آيه 185 و سوره حج آيه 78

[3] . من توجيهات الاسلام، الامام الاکبر محمود شلتوت ، ص 116

[4] . در آياتي همچون آيات 10 ملک، 18 آل عمران، 28 فاطر، 148 انعام، 36 يونس، 28 نجم و... به اهميت و جايگاه عقل اشاره شده است.

[5] . در آياتي همچون 170 بقره و 104 مائده

[6] . من توجيهات الاسلام، الامام الاکبر محمود شلتوت، ص 122

[7] . ربنا و اجعلنا مسلمين لک و من ذريتنا امّة مسلمة لک

[8] . من توجيهات الاسلام، الامام الاکبر محمود شلتوت، ص 438

[9] . مجلة رسالة الإسلام الفصلية، العدد الثالث من السنة الحادية عشرة الصادر في محرم 1379هـ . صفحة:228،227

[10] . آياتي همچون آيات 2 سوره نصر، 193 سوره بقره، 39 سوره انفال، 29 سوره اعراف، 33 سوره توبه

[11] . آياتي همچون آيات 134 سوره طه، 8 سوره ملک، 151 سوره بقره

[12] . شريعت در آينه معرفت، آيت‌الله جوادي آملي، ص 133

[13] . منزلت عقل در هندسه معرفت ديني، آيت‌الله جوادي آملي، ص 26

[14] . به معناي يکي شدن دو چيز

[15] . وحدت جوامع در نهج‌البلاغه، آيت‌الله جوادي آملي، ص 15

[16] . نهج البلاغه، خطبه 192

[17] . سوره آل عمران، آيه 164

[18] . وحدت جوامع در نهج‌البلاغه، آيت‌الله جوادي آملي، ص 21

[19] . نهج البلاغه، خطبه 39

[20] . نهج‌البلاغه، خطبه 187

[21] . نهج البلاغه، خطبه 150

[22] . وحدت جوامع در نهج‌البلاغه، آيت‌الله جوادي آملي، ص 60



نظر جدید
نام:
ایمیل:
* نظر:
بازگشت به ابتدای صفحه
مقالات
گفتگو
در محضر استاد
برگزیده ها
حضرت استاد
عکس
زندگی نامه استاد
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به است و استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است. طراحی و تولید: صبا نت مهر
A Dialogue between Edmund Pincoffs and Ayatullah Jawadi Amuli
Ayatullah Jawadi Amuli views ethics in a different light, as a principled pursuit which aims at and draws from the human soul.
دراسة وجهة نظر حول آراء الين بيوكانن و آية الله جوادي آملي
علي الرغم من الإتفاق بين آية اللة جوادي الآملي وبيوكانن حول هذا النهج الذي يشير إلي ضرورة الإعتراف بنظام متماسک أخلاقي کشرط مسبق للتشريع ، لکنه يشير إلي قضيةٍ أُهملت من قبل بيوکانن . وقد يري أن سيؤدي الاهتمام بمبدأ الاخلاق إلي حل العقدة مضيفاً: لا يم ...
All Rights Reserved This site is owned and used as source material is permitted. Design and production: SABA Net Mehr
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به اسرا نیوز می باشد. طراحی و تولید: صبا نت مهر