نقدي بر رويكرد دكتر بکر بن عبدالله ابوزيد در نقد عقايد شيعه
تشيع؛ واقعيت‌ها و قضاوت‌ها (3)
تشيع؛ واقعيت‌ها و قضاوت‌ها (3)
1395/10/02 - 154151
تاریخ و ساعت خبر:
139119
کد خبر:
با بررسي باورهاي ادعايي دكتر بكر بن عبدالله أبوزيد درباره شيعيان با آنچه که آيت‌الله‌العظمي جوادي آملي در اين باره مي‌گويد مي‌توان به اين نتيجه رسيد که بکر ابوزيد به هيچ وجه تعريف دقيقي از عقايد شيعه ارائه نداده است.

 

دکتر بکر بن عبدالله ابوزيد از علماي برجسته سعودي، عضو مجمع جهاني فقه اسلامي، از اعضاي مجلس قضاوت سعودي، عضو هيأت علماي کبار سعودي و لجنه دائمي مباحث علمي و افتاء در عربستان سعودي بود. وي آثار فراواني در زمينه علوم اسلامي به رشته تحرير درآورده است. از جمله اين آثار کتاب «حقيقة دعوة التقريب» است. در اين کتاب دکتر بکر ابو زيدبه دروغين بودن ادعاي «تقريب» بين شيعه و سني پرداخته است. وي ضمن ارائه گزارشي تاريخي از روند و مراحل تقريب بين اين دو مذهب بزرگ مسلمانان، در بخشي از کتاب خود به عقايد شيعه پرداخته و اصول باورهاي شيعي را به رشته تحرير در مي‌آورد. برخي از اصول شيعه از نگاه دکتر ابوزيد به شرح زير است:

1.       باور به تحريف قرآن: شيخ معتقد است شيعيان به تحريف قرآن کريم معتقدند و اين مسأله در کتب شيعه پر شده است؛ خصوصا آنکه ميرزاي نوري نيز در کتاب «فصل الخطاب في اثبات تحريف کتاب ربّ الارباب» به تفصيل بدين موضوع پرداخته است.

2.       وي متذکر مي‌شود که قرآن کريم از نگاه شيعيان به تنهايي حجت نيست، مگر در کنار يکي از امامان دوازده‎گانه.

3.       تفسير باطني آيات قرآن کريم که عقلا را به خنده وادار مي‌کند.

4.       نازل شدن کتب آسماني بر امامان شيعه بعد از قرآن کريم.

5.       بي‌توجهي و انکار سنت نبوي مگر آنچه که از معصومين و طريق رجال شيعه رسيده است.

6.       باور به اينکه سخنان امامان شيعه مانند قول خدا و رسولش است.

7.       اعتقاد به اينکه پيامبر(ص) بخشي از شريعت را نزد علي(ع) به وديعه گذارد؛ بخش‌هايي همچون جفر و جامعه و مصحف فاطمه؛ که نزد امام غايب منتظر نگهداري مي‌شود.

8.       مردود شمردن حجيت اجماع. اساسا شيعيان اجماعي ندارند مگر قول معصوم. شيخ راز عدم پذيرش اجماع را، رد کردن اجماع صدر اول از مسلمانان بر خلافت خلفاي راشدين مي‌داند. 

9.       شيعيان مسأله امامت را رکني از ارکان دين مي‌دانند و بلکه رکن اول دين براي شيعيان همين مسأله است.

10.    اعتقاد به عصمت امامان شيعه از ديگر باورهاي شيعيان است. وي تأکيد مي‌کند که اين عقيده به گمان او «ضالّة» را اولين بار عبدالله بن سبأ يهودي به شيعيان آموخت!

11.   شيعيان عميقا به تقيّه باور دارند. بکر ابوزيد حقيقت تقيه «نفاق»، «کذب» و «مداهنه» معرفي مي‌کند و بر اين اساس مي‌گويد هر جا شيعه‌اي يکي از اين اصول را تکذيب کرد، در حقيقت تقيه مي‌کند.

12.   باور به زيارت قبور امامان از ديگر باورهاي شيعيان است.[1]

 

آيت‌الله جوادي آملي و حقيقت باورهاي شيعه

با بررسي باورهاي ادعايي دکتر بکر بن عبدالله أبوزيد درباره شيعيان با آنچه که آيت‌الله‌العظمي جوادي آملي در اين باره مي‌گويد مي‌توان به اين نتيجه رسيد که بکر ابوزيد به هيچ وجه تعريف دقيقي از عقايد شيعه ارائه نداده است.

 

تحريف قرآن در نگاه شيعه

باور به تحريف قرآن از مسائلي است که اگر چه در آثار برخي از علماي شيعه بدان پرداخته شده است ولي حقيقت آن است که پس از انتشار کتاب مذکور محدث نوري، اين رويکرد شديدا با نقد علماي شيعه روبرو شد و حتي انتشار اين کتاب نيز ادامه پيدا نکرد و خود محدث نوري نيز اين روند را ادامه نداد؛ نکته‌اي که دکتر ابوزيد به هيچ وجه بدان اشاره نمي‌کند. بسياري از علماي شيعه از جمله آيت‌الله جوادي آملي شديدا در مقابل اين رويکرد ايستاده‌اند. آيت‌الله جوادي آملي جاودانه بودن قرآن را که يکي از باورهاي مسلمانان است و شيعيان نيز عميقا بدان پايبندند، با باور به تحريف اين کتاب ناسازگار مي‌بيند. ايشان بحثي تفصيلي در اين باره مطرح مي‌کنند و تحريف را در مراحلي که وحي طي نموده تا به دست ما رسيده است بررسي مي‌کند. از جمله اين مراحل دريافت وحي به توسط پيامبر اکرم(ص) در سه مرحله اخذ، نگهداري و تلاوت و ابلاغ قرآن است.

در گام بعدي، ايشان به بررسي افتراهايي مي‌پردازد که در همان زمان پيامبر اکرم(ص)، درباره صحت انتساب قرآن کريم به خداوند زده مي‌شد. ايشان تأکيد مي‌کند علي‌رغم آنکه تحريف در کتب آسماني پيشين اتفاق افتاد، اما قرآن کريم در هيچ‌کدام از اين مراحل با تحريف روبرو نشد. نه تحريف به زياد شدن يک حرف و نه تحريف به کم شدن يک حرف از اصل کتاب قرآن. چرا که به گفته ايشان اصل اين کتاب تحريف‌ناپذير است و اين مسأله از آيات قرآن کريم استنباط مي‌شود که صريحا قرآن را از سوي خداوند، عزيز (به معناي نفوذناپذير) مي‌داند.

علاوه بر اينها شواهد تاريخي نيز حساسيت ويژه عموم مسلمانان را در مورد کتاب خدا نشان مي‌دهد که اين مسأله باعث شد معاويه نتواند حتي يک واو را از قرآن کريم حذف نمايد. همچنين آيت‌الله جوادي اشاره مي‌کند که همين قرآني که امروز در دست ما مسلمانان است، مورد توجه و استناد امامان شيعه بود و ايشان به آيات همين قرآن استدلال مي‌کردند. در صورتي که اگر تحريفي در کار بود، نبايد اين کار را مي‌کردند.

نبايد کتمان کرد که برخي از روايات در منابع شيعي پيدا مي‌شود که به وجود تحريف در قرآن اشاره دارد. از جمله روايتي که قائل است ثلث قرآن حذف شده است. علماي شيعه درباره اين روايت به تفصيل سخن گفته‌اند. آيت‌الله جوادي مي‌گويد:

«متن بعضي از اينها شهادت مي‌دهد که مفاد آن يا جعل دشمن داناست يا مختلق و ساخته دوست نادان! مثلا درباره خلافت و ولايت اميرالمؤمنين(سلام‌الله عليه) مي‌گويند به اندازه ثلث قرآن حذف شده است. دو هزار آيه در اين باره بوده که آنها را برداشته‌اند! اگر دو هزار آيه کم شده، اولا چطور آن حضرت(ع) ساکت بود و تماشا کرد تا قسمت مهمّي از قرآن را که زيربناي سعادت تمام جوامع بشري است حذف کنند؟! و ثانيا چطور آن حضرت در هيچ‌يک از احتجاجات خود به يکي از آن آيات استدلال نکرده‌اند؟ چرا فقط بر سنّت و کلمات رسول اکرم(ص) در جريان غدير و مانند آن و نيز به فضايل خودشان تمسّک جستند؟!»[2]

ايشان علاوه بر تمام اين نکات چهار دسته از روايات قطعي از اهل بيت عصمت و طهارت را دليل کافي بر عدم تحريف قرآن کريم مي‌دانند:

1.       رواياتي که به سيره عملي امامان معصوم(ع) در استدلال به همين قرآن حاضر دلالت دارند.

2.       رواياتي که تأکيد دارند که در حوادث سخت و فتنه‌هاي روزگار به قرآن پناه ببريد.

3.       رواياتي که به ما دستور مي‌دهد براي فهم صحت و سقم روايات، آنها را به کتاب خدا عرضه کنيد.

4.       حديث ثقلين که از نصوص قطعي مورد قبول فريقين است.

 

تفسير باطني آيات قرآن

دکتر بکر ابوزيد تفسير باطني آيات قرآن کريم را به عنوان يکي از اشکالات عقايد شيعيان مطرح مي‌کند. البته او تصريح نمي‌کند که منظور دقيق او از تفسير باطني آيات چيست؟ چرا که رويکردهاي تفسير باطني در ميان فرق مختلف شيعه و حتي صوفيه وجود دارد و بايد جزئيات هر رويکرد در نگاه نقادانه تبيين شود. اما در نگاهي کلّي بايد گفت که در تفسير آيات قرآن کريم معاني مختلفي وجود دارد که اگر معناي ظاهر و باطن آيه در طول يکديگر قرار گيرند، اشکالي در معنا و مفهوم آيه به وجود نمي‌آيد. و تفسير بعضي از آياتي که باطن و حقيقت آنها اهل بيت عصمت و طهارت دانسته شده است، از اين باب مي‌باشد. خصوصا آنکه ايشان مصداق اتمّ و اکمل اين آيات هستند.[3]

واقعيت آن است که سخن دکتر ابوزيد مبني بر باور شيعيان به نزول کتب آسماني جديد بر امامان شيعه به هيچ وجه سخن دقيقي نيست و شيعيان به قرآن کريم به عنوان کتاب آسماني آخرين فرستاده الهي اعتقاد کامل دارند. آيت‌الله جوادي آملي توضيح مي‌دهد که بنابر حديثي که از امام صادق(ع) به ما رسيده است مصحف فاطمه(س) نتيجه زماني است که پيامبر خدا(ص) از دنيا رفت و در اثر اين مسأله ناراحتي عميقي بر دل حضرت فاطمه(ُس) وارد شد؛ ناراحتي که جز خدا کسي از حقيقت آن اطلاع نداشت. از همين رو خداوند جبرئيل را به سوي ايشان نازل کرد تا با ايشان سخن بگويد. مصحف فاطمه در حقيقت سخنان جبرئيل بود که حضرت فاطمه(س) مي‌شنيد و براي حضرت علي(ع) املا مي‌نمود. مفاد اين کتاب نيز نه بيان حلال و حرام، بلکه پيشگويي از حوادث آينده است.[4] ضمن آنکه بايد در نظر داشت که نزول فرشتگان بر غير از پيامبر تنها از معتقدات شيعه نيست تا مورد طعن ابوزيد قرار گيرد؛ بلکه در روايات ابوهريره نيز اشاره شده است که افرادي از امت اسلامي محدّث فرشتگان بوده‌اند.[5]

 

حقيقت سنت

دکتر بکر ابوزيد معتقد است شيعيان به سنت نبوي بي‌توجه بوده‌اند، مگر سنتي که از طريق رجال خودشان به ايشان رسيده است. به نظر مي‌رسد وي از اين نکته غفلت داشته است که اهل سنت نيز در بسياري از موارد حتي احاديثي را که امامان شيعه از جدّ بزرگوارشان نقل نموده‌اند مورد بي‌توجهي قرار داده‌اند. در عين حال که بسياري از احاديثي را که در راستاي احقاق حقوق امامان بوده است يا نقل ننموده و يا به رأي خود تفسير نموده‌اند.

البته شيعيان با توجه به عصمتي که براي امامان‌شان قائلند، احاديث منقول از امامان‌شان را نيز حجت مي‌دانند. بر خلاف اهل سنت که اجماع و قياس را در رديف اجماع، حجت تلقي نموده‌اند؛ شيعيان حجيت ذاتي را براي سنت قرار داده‌اند و از اين جهت، به هيچ وجه جايگاهي پايين‌تر از اهل سنت براي حجيت سنت قائل نيستند. تنها اين نکته را بايد در نظر داشت که بر خلاف اهل سنت که اجماع را به عنوان يک اصل حجت مي‌دانند، شيعيان اجماع را در صورتي حجت مي‌دانند که کاشف از قول پيامبر اکرمٌ(ص) يا امامان معصوم(ع) باشد. از اين جهت و بر خلاف ادعاي بکر ابوزيد حتي اگر مسأله تعيين خليفه نيز در ميان نبود، باز هم مسأله اجماع در نگاه شيعيان حجت تلقي نمي‌شد. آيت‌الله جوادي آملي اين سؤال را مطرح مي‌کند که در فرض اينکه مراد از مجمعين، اهل حل و عقد باشند، در صورتي که خودشان از عصمت بي‌بهره‌اند، چگونه مي‌توانند حکمي مبرا از خطا بدهند؟![6]

 

از امامت تا زيارت

بر خلاف ادعاي بکر ابوزيد شيعيان اگر چه به امامت به عنوان رکني از ارکان مذهب تشيع باور دارند اما باور به امامت دقيقا در راستاي باور به توحيد و نبوت است و نه اصلي در مقابل و پيش‌تر از اين دو.  آيت‌الله جوادي آملي در آثار خويش توضيح مي‌دهد که امامت مسأله‌اي تحت تأثير آموزه‌هاي ناب پيامبر اکرم(ص) بوده است.

نکته قابل ذکر ديگر آنکه دکتر بکر ابوزيد منشأ اعتقاد به عصمت را تأثيرات عبدالله بن سبأ يهودي معرفي مي‌کند، در صورتي که حقيقت به هيچ وجه اين‌گونه نيست. آيت‌الله جوادي آملي توضيح مي‌دهد که اساسا در باور شيعيان تمام پيامبران الهي براي دريافت، نگهداري و ابلاغ وحي الهي بايد از خطا مصون باشند تا مردم نيز باور آنها را تلقي به قبول نمايند. پس بنابراين عصمت در مورد امامان، امر جديدي نبوده است تا تحت تأثير يک يهودي باشد!

بايد در نظر داشت که عصمت مقامي نيست که با امتثال چند امر و يا ترک چند نهي به دست بيايد، بلکه به گفته آيت‌الله جوادي آملي اين مقام تنها به واسطه علم و معرفت ويژه که برخاسته از خواست الهي است به دست مي‌آيد. در واقع اهل بيت به واسطه خواست الهي به واسطه درک کردن واقعيت گناه و معصيت خداوند حتي به فکر گناه هم نمي‌افتند؛ چه رسد به انجام دادن آن. اين مسأله در انسان‌هاي عادي نيز به نوعي وجود دارد، مثلا آنها به دليل علمي که از عواقب تماس با سيم برق دارند، به آن نزديک هم نمي‌شوند.[7]

 آيت‌الله جوادي توضيح مي‌دهد که بر اساس آيات قرآن کريم، اساسا عصمت تنها به امامان شيعه اختصاص ندارد. ايشان مي‌گويد:

«قرآن کريم اطاعت از اولي الامر را بدون قيد و شرط واجب مي‌داند: (أطيعوا الله و أطيعوا الرسول و اولي الأمر منکم) و قرينه متصل يا منفصلي براي تقييد اين اطاعت بيان نمي‌کند و از طرفي اطاعت از اولي الامر را در رديف اطاعت از پيامبر اکرم(ص) قرار مي‌دهد. اطاعتي چنين گسترده و بي‌قيد و شرط، تنها در صورتي جايز است که ولي امر معصوم باشد تا پيروانش را نه عمدا و نه سهوا به خطا سوق ندهد.... پس پذيرش عصمت اولي الامر ويژه شيعيان نيست.»[8]

البته در تطبيق اولي الامر بر خلفا، بايد در نظر داشت که ايشان خودشان ادعاي عصمت نداشتند و ديگران نيز چنين ادعايي را از آنها قبول نمي‌کردند.

توجه به شکل باور شيعيان به پيامبر و امامان، به عنوان مظاهر تام و نمونه عيني اسماء الهي در روي زمين به خوبي نشان مي‌دهد که مسأله زيارت از چه رو تا اين اندازه در باور شيعيان پر اهميت جلوه داده شده است. مسأله‌اي که تنها به شيعيان اختصاص ندارد و تمام مسلمانان در نمازشان اگر به عمق معناي نماز دست يابند، در حقيقت به زيارت خدا رفته‌اند. از نگاه آيت‌الله جوادي آملي نماز بارزترين جلوه زيارت خدا است. همانگونه که زائر خانه خدا نيز به زيارت معبود خود رفته است.

آن‌گونه که آيت‌‎الله جوادي مي‌گويد زيارت جلوه‌اي از ديدار با انسان کامل و خليفه خدا در روي زمين است که وجوه مختلفي دارد و تنها لازم نيست تا مشاهد مقدسه و مزار ائمه رفت تا بتوان ايشان را زيارت نمود. بلکه از راه دور نيز مي‌شود ارواح مقدسه را زيارت نمود؛ همانطور که تمام مسلمانان در پايان نمازهايشان با سلام دادن به پيامبر خدا(ص) به زيارت اين انسان کامل و خليفه خدا در روي زمين رفته و بزرگي روح ايشان را در ياد مي‌آورند.[9] آيت‌الله جوادي مي‌گويد:

«زيارت انسان کامل معصوم که حامل رسالت يا امامت است، به منزله زيارت کلام و پيام الهي است که به وسيله آن معصوم مزور به ديگران مي‌رسد.»[10]

خصوصا آنکه بر اساس باور شيعيان که برگرفته از متن زيارتنامه‌اي همچون زيارت جامعه است، فرشتگان الهي چه در حيات و چه در ممات اهل بيت دسته دسته به پيشگاه ايشان حاضر شده و محضر ايشان محل رفت و آمد ملائکه است.

به گفته آيت‌الله جوادي آملي توجه به متن همين زيارات مأثوره است که نشان مي‌دهد از آنجا که زيارت ساختاري انشائي دارد و نه اخباري، اوصافي که در وصف فرد زيارت‌شونده مطرح مي‌شود به منزله درخواست همان اوصاف براي زائر است و از اين جهت زيارت، مي‌تواند گامي مهم در رشد معنوي فرد محسوب شود.

 

باور به تقيه

اين صحيح است که تقيه يکي از باورهاي شيعيان بوده است و امامان شيعه همواره به پوشاندن اسرار از غير اهل آن سفارش فرموده‌اند. اما نبايد از ياد برد که تقيه که به معناي اظهار امر غير واقعي است، اختصاص به شيعيان نداشته است و بر اساس آيات قرآن کريم، در تمام اديان الهي، مؤمنان وظيفه پوشاندن اسرار از نامحرمان را بر عهده داشتند.[11] چنانچه در حديثي از امام صادق وارد شده است که «به خدا سوگند بني‌اسرائيل انبيا را با دست‌ها و شمشيرهاي خود نکشتند، بلکه اخبار و احاديث آنها را شنيدند و افشا ساختند و حکّام و جباران زمان بر اساس آن اخبار، ايشان را گرفته، مي‌کشتند.»[12]

آيت‌الله جوادي همچنين در مباحث تفسيري خود به تفصيل به مسأله تقيه مي‌پردازد و استنادات قرآني اين مسأله را بررسي مي‌نمايد.[13] طبعا در هر کجا که مسأله حفظ دين وجود نداشت، تقيه نه تنها جايز نيست، بلکه حرام نيز مي‌شود و به گفته آيت‌الله جوادي آملي بر تقيه احکام پنج‌گانه (واجب، حرام، مکروه، مستحب و مباح) صادق است، يعني مثلا هم تقيه حرام داريم، هم واجب، هم مستحب و ... .

ذکر اين نکته نيز خالي از لطف نيست که در فرهنگ شيعي، ميان نفاق و تقيه تفاوت است. از اين نگاه، اگر چه در اين دو ظاهر با باطن هماهنگ نيست؛ ولي در صورتي که باطن، حق و ظاهر، باطل باشد، تقيه صدق مي‌کند و هر جا باطن باطل باشد و ظاهر حق، نفاق است. در حقيقت اهل تقيه ايمان خود را در قلب خود نگاه مي‌دارند و براي حفظ جان يا حفظ اصل دين، خود را با توده مردم  هماهنگ نشان مي‌دهند.[14]قلب

                                                                

 

 

 



[1] . حقيقة دعوة التقريب، العلامة د.بکر بن عبدالله أبو زيد، ص 33-43

[2] . قرآن در قرآن، ص 346

[3] . ن.ک: تسنيم، ج12، ص192

[4] . سروش هدايت، ج1، ص 228 به نقل از اصول کافي، ج1،  ص 240

[5] . ادب فناي مقربان، ج1، ص 130

[6] . تسنيم، ج 19، ص 255

[7] . شميم ولايت، ص 337

[8] . تسنيم، ج15، ص 254

[9] . تسنيم، ج6، ص 289

[10] . سروش هدايت، ج4، ص 126

[11] . تسنيم، ج 4، ص 654

[12] . تفسير صافي، ج1، ص 123

[13] . تسنيم، ج 13، ص 639

[14] . تسنيم، ج 13، ص 649



نظر جدید
نام:
ایمیل:
* نظر:
بازگشت به ابتدای صفحه
مقالات
گفتگو
در محضر استاد
برگزیده ها
حضرت استاد
عکس
زندگی نامه استاد
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به است و استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است. طراحی و تولید: صبا نت مهر
دراسة وجهتي نظر أنطوني فلو و آية الله العظمى جوادي الآملي
فإن الاستناد إلى صرف الحس والتجربة تواجهه الكثير من العقبات الفلسفية العميقة من وجهة النظر المعرفية. وذلك لتوفر البرهان العقلي ، واعظم منه طريق الشهود القلبي والعرفاني ، والأهم منهما معاً طريق الوحي والمكاشفة والشهود والوحي الذي يختص به المعصومون "ع" ...
All Rights Reserved This site is owned and used as source material is permitted. Design and production: SABA Net Mehr
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به اسرا نیوز می باشد. طراحی و تولید: صبا نت مهر