نگاه پاپ فرانسيس و آ‌يت‌الله‌العظمي جوادي آملي به تئوري تكامل
علميت‌زدايي از نظريه تكامل
علميت‌زدايي از نظريه تكامل
1395/11/24 - 164418
تاریخ و ساعت خبر:
139136
کد خبر:
نظريه‌ تكامل حتي اگر به مرتبه‌ يقين و طمأنينه نيز نائل آمده باشد، ثابت نمي‌كند که تنها راه ممکن در پيدايش خلقت، همين يک راه است و راه‌هاي ديگر مسدود است و بشر تنها از همين راه پاي به عرصه‌ هستي گذاشته است. آيت‌الله جوادي آملي در انتها سخن نهايي قرآني را اين‌گونه عنوان مي‌کنند که همه‌ انسان‌ها، فرزندان آدم و حوا هستند و انتساب بشر به پدر و مادري غير از اين دو، مورد تأييد متن ديني و قرآني نيست.

پاپ فرانسيس[1] (زاده 1936) در تازه‌ترين اظهار نظر خود گفته است که تئوري تکامل هيچ تضادي با تعاليم ديني ندارد. بالاترين مقام مذهبي کليساي کاتوليک در سخنراني خود در آکادمي علوم جامعه اسقف‌ها در واتيکان، با تأييد نظريه تکامل چارلز داروين که از ديرباز به عنوان مهم‌ترين وجوه اختلاف جهان‌بيني علمي و نگرش مذهبي بر سر مسأله آفرينش شناخته مي‌شود، گفت که اين نظريه واقعي و درست است و با خداباوري و پذيرش خدا به عنوان آفريدگار نهايي سازگار است. به گفته‌ پاپ اين ديدگاه علمي، تعارضي با ديدگاه‌هاي کليسا درباره منشأ هستي و حيات ندارند.

پاپ فرانسيس در اين مراسم گفت: «وقتي درباره تکوين آفرينش مي‌خوانيم، اين خطر وجود دارد که خداوند را همچون جادوگري تصور کنيم که عصايي جادويي دارد و قادر به انجام هر کاري است. در حالي که چنين نيست و خداوند را نبايد همانند جادوگري تصور کرد که هر کاري را به انجام مي‌رساند.»[2]  

به گفته‌ او، خدا انسان‌ها را آفريده و به آن‌ها اجازه داده که بر اساس قوانين دروني که در هر فردي نهادينه شده، براي توسعه و تکامل خود اقدام کنند و به رضايت برسند. رهبر کليساي کاتوليک معتقد است که تکامل در طبيعت و مؤيد وجود آفريدگار است، نه نافي آن. او معتقد است که حتي تئوري «بيگ‌ بنگ» هم نمي‌تواند نافي وجود آفريدگاري الهي باشد، بلکه نيازمند وجود آن است.

اما برخي از اصحاب کليسا به اين اعلام موضع پاپ، واکنش نشان داده و گفته‌اند که اين نظر، در مخالفت با ظاهر کتاب مقدس است. به باور آن‌ها، اين‌گونه تفسيرها دور از احتياط است.

پاپ در اظهار نظر جديد خود، اين انديشه را مطرح کرده است که خدا جادوگر نيست. به گفته وي خدا خالقي است که به همه ‌چيز حيات مي‌بخشد. مسأله تکامل در طبيعت با مفهوم خلقت تضادي ندارد، چرا که لازمه تکامل، خلقت موجوداتي است که تکامل را انجام دهند. به عبارت ديگر خدا بيشتر يک ساعت‌ساز است. به اين معنا که خداوند جهاني را خلق کرده و قوانيني را براي آن در نظر گرفته، سپس اين جهان را به حال خود رها کرده است.

انديشه ساعت‌ساز لاهوتي يا خداي ساعت‌ساز، تصويري از خداست که از ديرباز کم و بيش در ذهن بشر وجود داشته و در دو سده اخير به دنبال نظريات جديد علمي رواج يافته است. ويژگي خداي ساعت‌ساز اين است که خداوند بالفعل هيچ مداخله‌ و نقشي در طبيعت ندارد. طبيعت مستقل از موجودات است و به کار خود ادامه مي‌دهد. بر اساس اين نظريه، خداوند عالم را آفريد و پس از آن عالم را به حال خود رها کرد و اکنون عالم بر اساس قوانين خود کار مي‌کند. خداي ساعت‌ساز، جهان را چون ساعتي آفريده و با کارگذاشتن باتري (عقل و علم) آن را به حال خود رها کرده است. پروژه فکري دکارت را نيز پروژه خداي ساعت‌ساز مي‌گفتند. يعني خدا اين جهان را مانند ساعت ساخته و رها کرده است.

 

آيت‌الله‌العظمي جوادي آملي و مواجهه با نظريات علم تجربي

آيت‌الله جوادي آملي اما در مواجهه با اين‌گونه رويکردها بر اين باورند که ساحت‌هاي مختلف، مي‌بايد از هم تفکيک شود. به باور ايشان، دانش تجربي قادر است در مورد مسيري که در دسترس مشاهده و آزمون او بوده، اظهار نظر کند؛ اما در مورد ديگر مسيرهاي محتمل به ويژه مسير غير تجربي که اساسا از دسترس حس و تجربه به دور است، سخني نمي‌تواند بگويد و زبان به انکار نمي‌تواند بگشايد.

به باور آيت‌الله جوادي آملي، براي دستيابي به حقيقت، اين‌گونه نيست که تنها راه تجربي را برگزينيم و چشم بر ديگر روش‌ها ببنديم. به تعبير ايشان «اين‌گونه نيست که به طور انحصاري تنها فرايند و سازوکار ممکن براي حصول «الف» را همان چيزي بدانيم که از طريق تجربه به آن رسيده‌ايم. بنابراين گرچه داشتن تجربه مي‌تواند همه مراحل پيدايش فرد انساني را از طريق توالد از پدر و مادر تبيين کند، اما لسان حصر ندارد و به اين سبب نمي‌تواند خلقت عيسي بدون پدر و آدم (ع) را بدون دخالت والدين، منکر شود.»[3]

آيت‌الله جوادي آملي با ترسيم جايگاه علم تجربي، بر اين باورند: «تجربه در کمال توفيق خود تنها مي‌تواند در محدوده امور تجربه‌پذير، مطلب قابل اعتماد و پذيرش ارائه نمايد. کجا مي‌تواند بار فلسفه مطلق و کلي را بر دوش کشد و جهان‌بيني و هستي‌شناسي ارائه کند و موجودهاي عالم را در ماده منحصر سازد و جهان مجردات و هستي فراماده را نفي نمايد؟»

آيت‌الله معتقد است که نبايد جايگاه علم تجربي را چنان فرا برد که چشم بر روي روش‌هاي ديگرِ کسب حقيقت بست و آن‌ها را در نظر نياورد. آيت‌الله جوادي آملي البته بر اين باورند که علم تجربي در ذات و سرشت خويش جوهر الحادي ندارد، چنان که فلسفه علم (فلسفه مضاف) نيز ذاتا منزه از الحاد است. اما عالِم علوم تجربي اگر به خوبي به محدوديت‌ها و اقتضائات و قلمرو معرفتي تجربه و دانش حسي و تجربي واقف باشد، هرگز به خود اجازه نمي‌دهد از علوم طبيعي انتظار ارائه جهان‌بيني و هستي‌شناسي داشته باشد.[4]

پاپ فرانسيس بر اين نکته تأکيد کرده است که خداوند جادوگر نيست. اين تعبير البته بار معنايي منفي به ذهن متبادر مي‌کند. در منظومه‌ فکر آيت‌الله جوادي آملي اما اعجاز هيچ‌گاه مورد تخفيف قرار نگرفته است. ايشان معتقدند که تجربه نمي‌تواند راه را بر کرامت و اعجاز ببندد.[5] به باور آيت‌الله جوادي آملي، راه اعجاز خداوندي هميشه در جهان گشوده است و نمي‌توان به ديده‌ تخفيف و انکار در آن نگريست. به باور ايشان، انکار اعجاز از آن‌جا نشأت مي‌گيرد که همه‌ ديد و انگاره‌ها را به دانش تجربي منحصر و محدود کنيم و چشم بر ديگر راه‌هاي کسب حقيقت ببنديم. آيت‌الله با همين رويکرد است که به ماجراي نظريه‌ تکامل نيز وارد شده‌اند.

آيت‌الله جوادي آملي معتقدند که علم و نظريه‌ علمي بايد ابتدا به مرتبه‌ طمأنينه و يقين نائل شود و سپس عنوان «علم» بر آن بار شود. در خصوص نظريه‌ تکامل نيز ايشان همين رويکرد را بيان کرده و بر اين باورند: «نظريه تکامل داروين با چشم‌پوشي از شواهد علمي که بر ابطال آن آورده‌اند، حتي اگر حقيقتي علمي باشد و موجب طمأنينه عقلايي شود، معارض با محتواي تعاليم ديني در زمينه خلقت نسل کنوني بشر از يک پدر و مادر (آدم و حوا) و خلقت استثنايي و بدون توالد آن دو نفر نيست؛ زيرا بر فرض صحتِ طور و تکامل انواع، ميمون‌ها و موجوداتي به شکل انسان از ريشه و اصل واحدي نشأت گرفته باشند، اما اين احتمال علمي ثابت نمي‌کند که ذات اقدس الهي به کرامت و اعجاز خويش قادر به خلق انساني از خاک نيست؛ چون تنها امتناع عقلي مانع تعلق قدرت است و هرگز با تجربه حسي امتناع عقلي غير مورد تجربه ثابت نمي‌شود. يعني آن مسير تدريجي که در نظريه تکامل بيان مي‌شود، راه‌هاي محتمل غير تجربي را نمي‌تواند انکار کند زيرا اساسا امور محتمل غير تجربي از دسترس عقل حسي و تجربي خارج است. پس تجربه نفيا و اثباتا درباره مسيرهاي غير تجربي نمي‌تواند اظهار نظري داشته باشد.»[6]

آيت‌الله جوادي آملي ابتدا اين مسأله را طرح مي‌کنند که اولا اين‌گونه از نظريات ‌بايد به مرتبه‌ طمأنينه و يقين علمي نائل شوند. ثانيا جايگاه علم تجربي در نظر آورده و قدر و اندازه‌ آن مشخص شود، ثالثا اين‌گونه از علوم نمي‌تواند در خصوص فعل خداوند به کشف حقيقت تام منتهي شوند و بدون دستگيري از متون ديني نمي‌توان به کنه پيدايش خلقت دست يافت.

با ذکر اين مقدمه آيت‌الله جوادي آملي بر اين باورند که نظريه‌ تکاملي نيز نمي‌تواند در مقابل و مخالف با قرآن باشد. به تعبير ايشان «بر فرض عدم ابطال، اين علوم نيز نمي‌تواند نظريه‌اي مقابل و مخالف با قرآن تلقي گردد؛ نه از جنبه‌ بحث‌هاي توحيدي و نه از حيث مباحث انسان‌شناسي. از لحاظ بحث‌هاي توحيدي، مخالف قرآن کريم نيست؛ زيرا بر اساس اين نظريه، ماده‌ نخست با تحرک خود، مرحله‌هايي را گذرانده و تا انسان شدن، حرکت را ادامه داده است. اما در بحث‌هاي توحيدي سخن از اين است که هر متحرکي عقلا محتاج به محرک و هر فعلي نيازمند فاعل است. نه ممکن است که حرکت، بدون حرکت‌آفرين موجود شود و نه ممکن است که موجودي جامد و جاهل، فاعل و محرک خود باشد. به لحاظ مباحث انسان‌شناسي نيز نظريه تکامل، مخالفتي با قرآن ندارد؛ زيرا بر اساس آن، راه پيدايش انسان از تطورات طبيعي ميمون مي‌گذرد. اما ثابت نمي‌کند که اين، تنها راه تحقق انسان است و بشر منحصرا از اين طريق، پا به عرصه هستي گذاشته است؛ زيرا تجربه فقط پيام اثبات دارد و دلالت مي‌کند بر اين‌که از اين راه فلان حادثه رخ مي‌دهد و هرگز دلات ندارد بر اين‌که رخداد فلان حادثه از غير اين راه، محال است.»[7]

آيت‌الله جوادي آملي اگرچه نظريه‌ تکامل را در جايگاهي نمي‌دانند که بتواند پيدايش خلقت را به نحو تام و تمامي ترسيم کند، اما بر اين نکته نيز تاکيد مي‌کند که پذيرش اين نظريه نيز نمي‌تواند خللي در رويکردهاي ديني ايجاد کند. آيت‌الله جوادي آملي در انتها مي‌گويند: «در هر حال انسان‌هايي که امروز بر پهنه زمين زندگي مي‌کنند، همگي فرزندان آدم و حوا هستند. يک دليل بر اين مدعا آن است که قرآن کريم از سويي خود را هدايتگر همه‌ عالميان و بيم‌دهنده‌ تمامي بشر، معرفي مي‌کند و از سوي ديگر همين بشر را فرزندان آدم مي‌خواند و مورد خطاب قرار مي‌دهد. پس بشرِ مخاطب قرآن، همگي فرزندان آدم‌اند؛ زيرا اگر بخشي از آن‌ها ريشه در غير آدم و حوا داشتند، صحيح نبود که قرآن کريم همه را بني‌آدم بخواند.»[8] آيت‌الله جوادي آملي با تمسک به متون ديني است که راز خلقت انسان را بيان مي‌کنند و از توسل به علوم صرفا تجربي، و رازگشايي خلقت به ‌واسطه‌ آن، بازمي‌دارند.

سخن آخر

پاپ فرانسيس براي عقب‌ نماندن از عالَم علم جديد، گفته است که نظرياتي مانند نظريه تکامل و بيگ بنگ، مي‌توانند صحيح باشند و مخالفتي با رويکردهاي ديني نداشته باشند. وي اما از موضعي به بحث پرداخته که به نظر مي‌رسد علم تجربي جديد را معيار و مبنا قرار داده و بر اساس آن، متون ديني را به محک آن، مورد ارزيابي قرار مي‌دهد. وي بر همين مبنا است که معتقد است، خداوند جادوگر نيست و کاري خلاف رويه‌ علمي و منطقي انجام نمي‌دهد.

اما آيت‌الله جوادي آملي در اين خصوص بر اين باورند که جايگاه علوم تجربي را بايد شناخت و بار سنگين بر دوش آن ننهاد. به باور ايشان، علوم تجربي نمي‌توانند در خصوص پيدايش و خلق جهان، به نحو تام و تمامي گره‌گشايي کنند. آيت‌الله همچنين بر اين باورند که نظريه‌هاي علمي را نمي‌توان به صرف اين‌که با مقدمه و مؤخره‌اي همراه است، در جرگه‌ علوم قرار داد. علم داراي ويژگي‌هايي است که يکي از آن‌ها، يقين‌آور بودن است و از قالب فرضيه به در آمدن.

آيت‌الله با ذکر اين مقدمات است که مي‌گويند، نظريه‌ تکامل حتي اگر به مرتبه‌ يقين و طمأنينه نيز نائل آمده باشد، ثابت نمي‌کند که تنها راه ممکن در پيدايش خلقت، همين يک راه است و راه‌هاي ديگر مسدود است و بشر تنها از همين راه پاي به عرصه‌ هستي گذاشته است. آيت‌الله جوادي آملي در انتها سخن نهايي قرآني را اين‌گونه عنوان مي‌کنند که همه‌ انسان‌ها، فرزندان آدم و حوا هستند و انتساب بشر به پدر و مادري غير از اين دو، مورد تأييد متن ديني و قرآني نيست.

 

 

پي‌نوشت‌ها


[1] https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%B3_(%D9%BE%D8%A7%D9%BE)

[2] پاپ فرانسيس و پذيرش نظريه تکامل، آدام ويتنال، نقل از سايت دين‌آنلاين

[3] آيت‌الله جوادي آملي، منزلت عقل در هندسه معرفت ديني، ص121

[4] همانجا

[5] همان، ص123

[6] همان، ص123

[7] آيت‌الله جوادي آملي، صورت و سيرت انسان در قرآن، صص27-28

[8] همان، ص28



نظر جدید
نام:
ایمیل:
* نظر:
بازگشت به ابتدای صفحه
مقالات
گفتگو
در محضر استاد
برگزیده ها
حضرت استاد
عکس
زندگی نامه استاد
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به است و استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است. طراحی و تولید: صبا نت مهر
دراسة وجهتي نظر أنطوني فلو و آية الله العظمى جوادي الآملي
فإن الاستناد إلى صرف الحس والتجربة تواجهه الكثير من العقبات الفلسفية العميقة من وجهة النظر المعرفية. وذلك لتوفر البرهان العقلي ، واعظم منه طريق الشهود القلبي والعرفاني ، والأهم منهما معاً طريق الوحي والمكاشفة والشهود والوحي الذي يختص به المعصومون "ع" ...
All Rights Reserved This site is owned and used as source material is permitted. Design and production: SABA Net Mehr
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به اسرا نیوز می باشد. طراحی و تولید: صبا نت مهر