آیا فلسفه اسلامی یک دانش دینی است؟

فارسی
بررسی دیدگاه‌ دکتر عبدالکریم سروش و آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی

آیت‌الله جوادی آملی با رویکردی که نسبت به علم دینی دارند، مؤلفه‌هایی را برمی‌شمرند که بر اساس آن، دانش فلسفه نیز می‌تواند مقید به قید اسلامی شود. این قید به واسطه‌ انتساب به برهه‌ زمانی خاص نیست، بلکه هر دانشی که به مرحله‌ یقین علمی برسد و با داده‌های وحیانی تعارضی نداشته باشد، دانشی اسلامی است حتی اگر در یونان پرورش یافته باشد.

(بررسی یک مقاله)

فلسفه‌ اسلامی شاخه‌ای از علوم اسلامی است که به تفسیر و توجیه متافیزیک اسلامی می‌پردازد. از فلسفه اسلامی با عنوان «فقه اکبر» یا حکمت نیز یاد شده است. فلسفه اگر چه ذاتا فارغ از امر دین است، اما فلسفه‌ اسلامی، صبغه‌ای دینی دارد. تا آن‌جا که حتی «هانری کربن» فلسفه اسلامی را این‌گونه تعریف کرده است: «تکوین و صورت‌های متنوع فلسفه اسلامی به طور اساسی با امر دینی و معنوی اسلام پیوند یافته و مؤید این نکته است که اسلام، چنان‌که به نادرست گفته‌اند، بیان دقیق و اساسی خود را در فقه پیدا نمی‌کند.» به باور هانری کربن، فلسفه‌ اسلامی سهم عمده‌ای در دین و گرایش‌های دینی داشته است.

اما فلسفه‌ اسلامی موافقان و منتقدانی داشته است. مجله «دانش‌پژوهان» در شماره‌ سوم خود، به بررسی دیدگاه‌هایی در خصوص فلسفه‌ اسلامی پرداخته بود.[1] در آن مقاله از دیدگاه‌های دکتر عبدالکریم سروش، فرهنگستان علوم و آیت‌الله جوادی آملی در خصوص فلسفه اسلامی سخن گفته شده و مقایسه‌ای صورت گرفته است. در این‌جا مختصری از مقاله را که به بررسی دیدگاه‌های دکتر سروش و آیت‌الله جوادی آملی می‌پردازد، بیان می‌کنیم.

مخالفت دکتر سروش با فلسفه اسلامی

دکتر عبدالکریم سروش از جمله منتقدان مفهوم فلسفه اسلامی است. ایشان از جمله افرادی است که تعبیر فلسفه اسلامی را نمی‌پذیرد و بر آن طعن و نقد وارد می‌کند. دکتر سروش در این خصوص می‌گوید: «این فلسفه رایج در حوزه‌ها، فلسفه اسلامی نیست، گرچه اسم اسلامی را به خود گرفته و مقدس شده است. این فلسفه اسلامی همان فلسفه یونان است. فقط صفت اسلامی گرفته و مقدس شده و به دیگر فلسفه‌ها بی‌اعتنایی شده است. فلسفه‌های دیگر را کافرساز می‌دانند و این فلسفه را مسلمان‌ساز. این فلسفه اسلامی، نه تنها فلسفه رایج است و نه بهترین فلسفه رایج. فلسفه اسلامی علمی است بشری و البته غیر قابل تقدس؛ چون صفت اسلامی گرفته، مقدس شده است.»

دکتر سروش عنوان می‌کند: «به جرأت می‌توان گفت که تمام فلسفه‌ها، از آغاز تا به امروز به نحوی با ایمان و کفر ربطی داشته‌اند؛ یعنی یا به اثبات خدای خالق یا به انکار آن منجر شده‌اند. گذشته از این‌که ایمان و کفر خود می‌تواند به عنوان دو پدیده موجود در موضوع فلسفه قرار گیرند.»

مواجهه آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی با فلسفه اسلامی

در بخش دیگری از این مقاله، دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی در خصوص فلسفه اسلامی بیان شده است. در این بخش به پیوند میان معارف بشری و دین پرداخته شده و دیدگاه‌های آیت‌الله این‌گونه تبیین شده است: «ما یک سری معارف و جهان‌بینی‌ها داریم که از راه دین به ما رسیده‌اند. در این معارف، جهان ما توصیف شده و بر اساس همان توصیفات هم وظایفی به عهده‌ ما گذاشته شده است. یکی از بحث‌های مهم این است که این معارف دینی با عقل چه نسبتی دارند؟ آیا آن‌ها با هم توافق دارند و یکدیگر را مدد می‌رسانند یا این‌که آن‌ها با هم تعاند داشته و یکدیگر را نفی می‌کنند؟

آیت‌الله جوادی آملی با ترسیم جایگاه عقل و شرع، بر این باورند که تعارضی میان دانش فلسفه و شرع وجود ندارد و این دو می‌توانند از عالم هستی گره‌گشایی کنند. اما آیت‌الله جوادی آملی بر این نکته نیز تاکید می‌کنند: «باید دانست که با فلسفه نمی‌توان به حقایق عالم دست یافت؛ زیرا که فلسفه علمی است بشری و محدود. شناخت کُنه اشیا مخصوص خدا است و فلسفه قادر به پی‌‌بردن به حقایق اشیا نخواهد بود، بلکه شناخت فلسفه محدود به وُسع بشری است. پس محدوده شناخت‌های فلسفی به اندازه قدرت و توان انسان می‌باشد و این صفت هیچ‌گاه از فلسفه جدا نخواهد شد، چنان‌که تمام دانش‌های بشری این‌گونه‌اند”.

فلسفه اسلامی؛ به مثابه علم دینی

نکته‌ای را که ‌باید در دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی مورد توجه قرار داد این است که آیت‌الله با موضعی که نسبت به عقل و علم دارند، پروایی ندارند از این‌که فلسفه یونانی را نیز در عِداد علوم دینی قلمداد کنند. برای توضیح این مطلب باید به رویکرد ایشان در خصوص عقل رجوع کرد. ایشان در تعبیری در همین خصوص این‌گونه عنوان کرده‌اند: «برهان عقلی که واجد شرایط حجیت بوده و از گزند قیاس و آسیب مغالطه مصون باشد و از آفت تعارض با دلیلی معتبر نقلی محفوظ بماند، در همه مسائل دینی راه دارد و با آن می‌توان حکم خدا را کشف کرد و برابر آن فتوا داد. بنابراین کاشف از اسلام، منحصر در متون نقلی نیست، بلکه براهین معتبر عقلی مانند ادله متقن نقلی، سند اثبات دین خدا خواهد بود.»

آیت‌الله جوادی آملی با تأکید بر این مهم، بر این باورند که اسلامی بودن فلسفه، به معنای انتساب به یک قوم و قبیله نیست. بلکه هر دانشی که مؤلفه‌هایی را مراعات کند و به مرحله‌ یقین برسد، می‌تواند دانشی اسلامی لقب گیرد.

ایشان در این خصوص این‌گونه عنوان می‌کنند: «معیار اسلامی بودن علم، این نیست که اسلام به فراگیری علم فراخواند و به این معنا نیست که پژوهشگرانِ یک فن مخصوص، مسلمان بوده‌اند و به این مقصود نیست که کاربرد آن جهت اسلامی داشته و مصرف خاصی دارد که مورد پسند اسلام است و به این جهت نیست که در عصر ظهور اسلام یا در مصر اسلامی یا در حکومت اسلامی پدید آمد؛ بلکه عنصر محوری اسلامی بودن فلسفه را این مطلب تشکیل می‌دهد که با برهان قطعی، نه وهمی و با روش منطقی، نه گزاف‌گویی ثابت شود که خدای سبحان چنین تجلی کرد یا چنین چیزی را ایجاد کرد یا چنان حکمی را صادر فرمود تا اگر به صورت بود و نمود ارائه شد، بشود عرفان اسلامی؛ و اگر به عنوان بود و نبود طرح شد، بشود فلسفه اسلامی.»[2]

جمع‌بندی

در جمع‌بندی این مقاله، گفته شده است: اسکلت فلسفه اسلامی همان فلسفه یونانی و اسکندرانی است، ولی کما و کیفا تغییر کرده است به طوری که در این زمان، یک چهارم فلسفه اسلامی وام گرفته شده از یونان و مابقی ابتکار خود فلاسفه مسلمان است. تعداد مسائل یونانی آن حدود 70 مسأله و در مجموع حدود 200 مسأله اصلی‌اند.

می‌توان به جمع‌بندی این مقاله افزود که آیت‌الله جوادی آملی با رویکردی که نسبت به علم دینی دارند، مؤلفه‌هایی را برمی‌شمرند که بر اساس آن، دانش فلسفه نیز می‌تواند مقید به قید اسلامی شود. این قید به واسطه‌ انتساب به برهه‌ زمانی خاص نیست، بلکه هر دانشی که به مرحله‌ یقین علمی برسد و با داده‌های وحیانی تعارضی نداشته باشد، دانشی اسلامی است حتی اگر در یونان پرورش یافته باشد.

پی‌نوشت‌ها

 


[1] فلسفه اسلامی آری یا نه؟ بررسی مقایسه‌ای دیدگاه‌های آیت‌الله جوادی آملی، دکتر سروش و فرهنگستان علوم اسلامی؛ مجله دانش‌پژوهان، ش 3، بهار و تابستان 1382

[2] پیام علمی به همایش ارسطو، پلی بین شرق و غرب، سرچشمه اندیشه، ج3، ص658 به بعد

دیدگاه‌ها

افزودن دیدگاه

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی‌های وب و پست الکترونیکی به صورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
Image CAPTCHA

اندیشمندان