تجربه‌ دینی؛ در حصار عقل و نقل

فارسی
نگاه رودولف اتو و آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی به تجربه دینی

آیت‌الله جوادی آملی با تأکید بر حضور عقلانیت در عرصه‌ اینگونه از تجارب، بر این باورند که متر و معیاری برای این تجارب، می‌باید تمسک به عقل و اقوال معصومان در این خصوص باشد.

رودولف اُتو (1937-1869) فیلسوف و متکلم برجسته‌ آلمانی بود. وی در خصوص دین و فلسفه‌ دین به تأملاتی پرداخته بود. اُتو آثاری در خصوص مسیحیت، اندیشه‌ی دینی هندی و ارتباط آن با مسیحیت و همچنین موضوعات کلامی دیگر نگاشته بود. احساس دینی و معرفت دینی اما مهمترین مطلبی بود که وی در آن به تحقیق پرداخت. وی کتابی را نگشات با عنوان "مفهوم امر قدسی" که بسیار مورد توجه قرار گرفت. این کتاب در سال 1917 منتشر شد و یکی از موفق‌ترین آثار الهیاتی قرن بیستم نامیده شد.[1]

 اُتو در این کتاب، امر مقدس را با "امر مینوی" توضیح می‌دهد و تشریح می‌کند. وی تلاش می‌کند میان احساسهای مینوی یا مذهبی و احساسهایی که ممکن است با آنها در آمیخته شود، تفاوت قائل شود. به باور او، احساسِ مینوی دو جنبه‌ی اصولی دارد. یک احساس وحشت دینی و یک احساس جذبه و شیفتگی دینی.

 نزدیکترین مشابه برای احساس وحشت و هراس دینی عبارت است از احساس یک امر غیر عادی و مرموز؛ احساس یک نفر وقتی ترس و لرز هنگام شنیدن داستان جن و روح را پیدا می‌کند. از نظر او امر مینوی نوعی تجربه یا احساس غیر عقلانی و غیر حسی ابتدایی و بی واسطه است که در بیرون شخص قرار می‌گیرد.

اُتو برای صورتبندی دقیق از امر مینوی، سه نوع احساس را حاصل امر مینوی می‌داند: اول احساس وابستگی و تعلق. دوم: احساس خوف دینی یا خشیّت و مغلوبیت در برابر راز هیبت انگیز. سوم: احساس شوق ما به آن موجود متعالی که ما را شیفته و مجذوب خود می‌کند.

به باور او، بی تابی و شوق ما به سوی خداوند جزئی از وجود ما است. وی با این باور است که ادعا می‌کند که همین احساسها، اصل و پایه‌ی امور دینی است و حتی تأملات فلسفی و کلامی از نتایج و تبعات ثانوی این تجربه است.[2]

به نظر وی واژه امر قدسی کلمه کلیدی و محوری همه ادیان است.او در تحلیلی که از این مفهوم به دست می‌دهد میان آنچه وی عناصر عقلانی و غیر عقلانی می‌نامد فرق می‌گذارد.

اتو در مواجهه با رویکرد عقلانی به دین عنوان می‌کند که: عناصر عقلانی برای فهم دین ضروری هستند اما آنها نه مصداق بارز معنای دین بوده و نه کاملاً آن را تبیین می‌کنند. از این روعناصر غیر عقلانی دین را باید در امر مینوی یافت. ماهیت امر مینوی با برانگیختن ذهن از طریق احساسات و حالات عاطفی آشکار می‌شود.

آیت‌الله جوادی آملی و مواجهه با تجربه‌ی دینی

آیت‌الله جوادی آملی بر خلاف رودولف اتو که بر امور عقلی در تجربه‌ی دینی پشت پا می‌زد، اما ایشان بر امور عقلی التفات تام می‌دهد و هیچ تجربه‌ای را فارغ از معیارهای عقلی بر نمی‌تابد. این معیارهای عقلی اما منحصر در استدلال و برهان نیست. بلکه "یقین" مهمترین پشتوانه برای اینگونه از تجربیات است. آیت‌الله در تبیین این موضع اینگونه عنوان می‌کنند که: بسیاری از مشاهدات و مکاشفات، از یقین بالفعل محروم هستند؛ برخی از آنها نیز با فعلیت شک و تردید قرین هستند؛ مانند وقتی که انسان در رؤیا، مجلس مذاکره‌ای را مشاهده می‌کند و در آن مجلس اقوال مختلفی نقل می‌شود و او در همان عالم، برخی اقوال را بررسی نموده، نسبت به آن دچار تردید و شک شده و در نهایت به نظری دیگر میل می‌کند.

به باور آیت‌الله جوادی آملی، تنها شهود کسی با یقین همراه است که مشهود او از تزلزل و اضطراب مصون بوده و دارای ثبات و کلیت باشد.

آیت‌الله جوادی آملی با تأکید بر حضور عقلانیت در عرصه‌ی تجربه‌ی دینی، اینگونه بر آن مّهر صحّه می‌گذارند که: ضرورت علمی که همان ضررت صدق است، از قبیل ضرورت اصل واقعیت، بر فهم و ادراک آدمی محیط است، چندان که راهی برای گریز از آن باقی نمی‌ماند و انسان که در برابر چنین ضرورتی قرار می‌گیرد، به قبول آن مضطّر است. کسی که به شهود عقلی و فوق آن نائل می‌شود، حضور نامحدود حقایق عقلی را از همه سو می‌یابد و در نتیجه مجالی برای تردید و شک نمی‌یابد.[3]

آیت‌الله جوادی آملی ضرورت حضور عقل در عرصه‌ی تجربه‌ی دینی را به گونه‌ای دیگر نیز پیش می‌کشند و آن اینکه: شهودهای جزئی که با امور نازل و مراتب خیالی و طبیعی عالم محشور است، به دلیل تزلزلی که در مشهود آنهاست، در معرض تبدیل و تغییر هستند، و به دلیل محدودیتی که واقعیت مشهود دارد، قوه واهمه و خیال، خدعه و فریب را در آن راه داده و احکام و آثار حقایق و امور محدود را از موطنی به موطن دیگر سرایت می‌دهند.

آیت‌الله جوادی آملی، تجربه‌ی دینی را هدف نهایی و اصلی دین نمی‌دانند. ایشان به امور دیگری نیز التفات می‌دهند که می‌تواند فراتر از تجریات دینی قرار گیرد. به عنوان نمونه، ایشان از "بصیرت دینی" یاد می‌کنند. به باور آیت‌الله، بصرت دینی در مرتبه‌ای فوق تجربه قرار دارد و تجارب دینی می‌تواند مقدمه‌ای برای کسب اینگونه از بصیرتها قرار گیرد. به تعبیر ایشان: تجربه دینی می‌تواند منبع و منشاء بصیرت دینی باشد؛ زیرا شرط تجربه دینی آن است که خداوند یا حقیقت غایی، موضوع آن تجربه باشد.

نتیجه‌گیری

رودولف اُتو با تأکید بر تجارب دینی مؤمنان، آن را هدف و غایت نهایی دینداری قلمداد می‌کرد. وی اینگونه تجارب را با عنوان "احساس مینوی" یاد می‌کرد و بر این باور بود که این احساس، متمایز از سایر حس‌های انسانی است و شخص تجربه‌گر می‌تواند آن را از دیگر تجارب خود تفکیک دهد. وی حضور عقل را در اینگونه از تجارب بر نمی‌تابید و بر این نکته پای می‌فشرد که تجارب مینوی، در چارچوب عقل قابل بررسی نیست و عقل راهی بدان ندارد.

آیت‌الله جوادی آملی اما بر این باورند که ابتدا می‌باید ساختار شهود و مکاشفات را شناخت و سپس به تحلیل آن پرداخت. به باور ایشان، مکاشفات دارای مراتب مختلفی است و نمی‌توان همه‌ را در یک سطح و اندازه مورد تحلیل قرار داد. آیت‌الله جوادی آملی، کشف و شهودی را که به مرتبه‌ یقین نائل آمده باشد را مصون از خطا می‌دانند و دیگر مکاشفات را دارای شائبه‌ انحراف قلمداد می‌کنند. ایشان با تأکید بر حضور عقلانیت در عرصه‌ اینگونه از تجارب، بر این باورند که متر و معیاری برای این تجارب، می‌باید تمسک به عقل و اقوال معصومان در این خصوص باشد. ایشان همچنین از دیگر زوایای دین پرده بر می‌دارند و به عنوان نمونه، از بصیرت دینی یاد می‌کنند. به باور ایشان، تجارب دینی می‌تواند مقدمه‌ای در کسب بصیرت دینی قلمداد شود. 

پی‌نوشت‌ها


[1]امر قدسی از نگاه رودولف اتو؛ ویلیام چ وینرایت، ترجمه علی شیروانی، فصلنامه مفید، ش19

[2]نقل از ردولف اتو، "مفهوم امر قدسی"؛ ترجمه همایون همتی

[3]همان، صص271-272

دیدگاه‌ها

افزودن دیدگاه

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی‌های وب و پست الکترونیکی به صورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
Image CAPTCHA

اندیشمندان