جای خالی علم و فقه اخلاق در حوزه‌های علمیه

هشدار مفسر برجسته قرآن و مرجع تقلید شیعه
فارسی

 

آيت‌الله العظمي جوادي آملي در پايان درس خارج فقه خود در روز 25/09/94 از اهميت حوزه اخلاق براي طلاب حوزه‌هاي علميه سخن گفتند و از نبود علم اخلاق و فقه اخلاق به عنوان نقصان‌هاي حوزه علميه ياد کردند.

ايشان درباره ضرورت توجه به اخلاق براي ارتباط با جامعه گفتند: جامعه را «اخلاق» اداره مي‌کند، شما حالا بشويد علامه، مردم از شما چقدر استفاده مي‌کنند؟ شما بر فرض بشويد علامه مي‌شويد محقق مي‌شويد شيخ طوسي، يک چند طلبه فاضل از شما استفاده مي‌کنند، جامعه از شما چه بهره‌اي مي‌برد، جامعه از اخلاق شما، از رفتار شما بهره مي‌برد، مگر آن علومي که پيغمبر داشت مردم خبردار بودند؟ جامعه را اخلاق اداره مي‌کند: وَ إِنَّکَ لَعَلي‏ خُلُقٍ عَظيمٍ ... علم يک مصرف داخلي دارد، شما علامه هم که بشويد، فقط شاگردان شما از شما استفاده مي‌کنند؛ کتاب هم بنويسيد خواص از شما استفاده مي‌کنند؛ اما اگر بخواهيد يَا أَيُّهَا النَّاسُ بگوييد، یَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بگوييد، با اخلاق شما مي‌توانيد جامعه را اداره کنيد.

اين استاد برجسته حوزه علميه قم در ادامه به دو کمبود دروس حوزه علميه در حوزه اخلاق اشاره کردند و گفتند: ما چند چيز در حوزه کم داريم: يکي فنّ اخلاق است که علمي است و آن اصلاً در اين درس‌ها نيست، يکي «فقه الاخلاق» است که اين بزرگواران اخيراً تأسيس کردند؛ «فقه الاخلاق» مربوط به اوصاف است که آيا اين وصف جايز است ما داشته باشيم يا نه؟ اين علاقه را داشته باشيم به دنيا يا نه؟

ايشان در تبيين مورد اول يعني علم اخلاق، از لزوم تفکيک ميان موعظه و اخلاق به مثابه علم سخن گفتند: موعظه همين است که در سخنراني مي‌گويند آدم خوبي باشيد، متّقي باشيد، خلاف نکنيد اين موعظه است؛ منتها اگر آن گوينده قدرت علمي و عملي داشته باشد که طهارت روح او در شنونده اثر کند، اين شنونده متّعظ مي‌شود، موعظه به معني سخنراني نيست، وعظ «جذب الخلق الي الحق» است؛ يعني اين مستمع جذب بشود، حرف هر کسي را هم مردم گوش نمي‌دهند، حواس ما جمع باشد، ممکن است يک ساعت پاي منبر کسي بنشينند؛ اما مي‌خواهند يک ثوابي ببرند، اينکه حرف هر کسي در او اثر بکند و گوش بدهد، اين کار آساني نيست: «الوعظ هو جذب الخلق الي الحق»؛ يعني نفسِ مقدس و منزه و پاک و بي‌شائبه‌اي ميطلبد تا مستمع را جذب بکند: «الوعظ هو جذب بالخلق الي الحق». اين موعظه است که علمي نيست، نصيحتي است که مرتّب در سخنراني‌ها هست؛ اما اخلاق اگرچه پند است؛ ولي علمي است، چون تا نفس شناخته نشود، شئون نفس شناخته نشود، سلامت و مرض آن شناخته نشود، داء و درمان آن شناخته نشود، اين علم نخواهد بود. اخلاق جزء زير مجموعه فلسفه است، تا ثابت نشود که روح مجرّد است، تا ثابت نشود که آن شأني که مربوط به دانش است چيست، شأني که مربوط به گرايش است چيست، متولّي اين شؤون چه کساني هستند، راه سلامت و درد آن چيست؛ به اخلاق نمي‌رسيم، اخلاق درسي است، موعظه که درسي نيست.. فنّ اخلاق بدون شناخت روح و تجرّد روح و شئون روح و سلامت روح و مرض روح ممکن نيست".

حضرت آيت الله جوادي آملي در ادامه به تبيين نقصان دوم دروس حوزه علميه در حوزه اخلاق يعني فقدان فقه اخلاق پرداختند و از فروکاستن فقه به فقه عمل، در عين نياز جامعه به فقه اخلاق، انتقاد کردند:

"فقه عمل که بحث نمي‌کند که حب دنيا حلال است يا حرام! فقه عمل بحث مي‌کند که اين مالي که ميگيري يا حلال است يا حرام، اگر به فعل برسد فقه عمل بحث مي‌کند، اگر در حوزه وصف بماند فقه عمل بحث نمي‌کند، چون اوصاف نفساني است. خيلي از چيزهاست که نياز جامعه و تمدّن جامعه و طمأنينه جامعه و آرامش جامعه به آنها وابسته است ما آنها را از دايره بحث فقه بيرون کرديم؛ گفتيم اينها بحث اخلاقي است! مثل وفاي به وعده؛ وعده دادن در روايات ما هست که ائمه(عليهم السلام) «إِنَّا أهْلُ بَيْتٍ نَرَي وَعْدَنَا عَلَيْنَا دَيْنا» ما خانداني هستيم که اگر وعده داديم مثل اين که بدهکار باشيم عمل مي‌کنيم، ما همه اينها را گوشه‌اي گذاشتيم، گفتيم اينها اخلاقي است، به يک کسي وعده دادند که شما فلان وقت فلان ساعت بياييد ما کنار حرم يکديگر را ببينيم، او در سرما و از راه دور بکوب بکوب آمده، اين وعده‌گذار نيامده، فردا مي‌گويد ببخشيد! با ببخشيد مي‌خواهد مسئله را حل کند! اين کار، کار حرام است، با ببخشيد که حل نمي‌شود. چون بحث نشده، مي‌گوييم اينها مسايل اخلاقي است، چه کسي گفته است که وفاي به وعده واجب نيست؟ شما که بحث نکرديد! بحث فقهي نيست، اينها بحث «فقه الاخلاق» است".

دیدگاه‌ها

افزودن دیدگاه

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی‌های وب و پست الکترونیکی به صورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
Image CAPTCHA

اندیشمندان