خطاپذيری دانش فقه؛ فتوای صائب و راسخ آخوند خراسانی

فارسی

آيت‌الله‌العظمي جوادي آملي در پيامي به همايش نکوداشت آخوند خراساني که در دانشگاه شيخ مفيد قم برگزار شد، به برخي آرا و ويژگي‌هاي آخوند خراساني؛ پيشواي ديني جنبش مشروطه پرداختند.

به گزارش اسرانيوز؛ اين فقيه و فيلسوف برجسته معاصر از آخوند خراساني به عنوان استوانه علمي و ديني ياد کردند که «واسطةُ العِقدِ» سلسله نوابغ بوده و انبوهي از ابتکارات علمي خويش را بر ميراثِ بجا مانده از سَلَفِ صالح افزوده و مجموع سابق و لاحق و تَليد و طَريف را معجوني اعجاب‌انگيز ساخته و مُورّث فخرآفرين عصر و مصر و نسل آينده شدند.»

اين مرجع تقليد با اشاره به اينکه آخوند خراساني نيز آرزوي تشکيل حکومت ديني را در راستاي تحقق اهداف انبيا و تشکيل تمدن اسلامي داشت و به دليل فقدان شرايط لازم، از اين آرمان چشم‌پوشي کرد، گفتند: حضرت آخوند خراساني(رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ‌) که هدف از «علم الدراسة» فقه و اصول را «علم الوراثة» رهبران الهي مي‌دانست و در مبارزه با استعمار، استثمار، استعباد و استحمار قلم زد و قدم برداشت و اقدام نمود و حکومت عقلي قرآني و عدل اهل بيت(عَلَيْهِمُ السَّلَام) را تنها راه تمدّني مي‌دانست که در متن تديّن نهادينه شده است، مي‌توانست همه علوم را در پرتو حکومت ياد شده ديني ارائه نمايد، امّا: ما کان مَا يَتَمنّي المرءُ يُدرکُهُ / تَجري الرّياحُ بما لا تَشتَهي السُّفُنُ.

آيت‌الله جوادي آملي در پيام خود به برخي دستاوردهاي علمي آخوند نيز اشاره کرده و به بررسي معرفت‌شناختي يکي از آراي آخوند در دانش اصول فقه پرداختند:

«در ديباچه علوم به برخي از عناصر محوري آن بنام «رئوس ثمانيه» اشاره مي‌شود که جريان تمايز دانش‌ها از يکديگر مي‌تواند يکي از آنها باشد. در تمايز علوم آرائي ارائه شده است که رأي شاخص حضرت آخوند خراساني(رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ‌) اين است: «إنّ تمايز العلوم انما هو باختلاف الاغراض الداعية الي التدوين لا الموضوعات و لا المحمولات». اين رأي نادر، مصون از نقد صائب نبوده و نيست، ليکن نادره‌اي را در بر دارد که تمام اشکال‌هاي وارد را که شاهد بازاريِ حوزه‌هاي دارج است پرده‌نشين مي‌کند و آنها نيز پرده‌داري را وظيفه خود مي‌دانند ... رمز آن نادره همزاد که برابر حکم ازلي تمام نقدهاي گُلرخ را پرده‌نشين ميکند و فتواي لزوم احتجاب و مستوري را صادر مي‌نمايد، اين است که از حضرت ختمي نبوت(صَلَّي اللهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم) رسيده است: «الْعِلْمُ عِلْمَانِ عِلْمُ الْأَدْيَانِ وَ عِلْمُ الْأَبْدَان‏»، چنانکه از حضرت اميرمؤمنان(عَلَيْهِ السَّلَام) رسيده است: «الْعُلُومُ أَرْبَعَةٌ الْفِقْهُ لِلْأَدْيَانِ وَ الطِّبُّ لِلْأَبْدَانِ وَ النَّحْوُ لِلِّسَانِ وَ النُّجُومُ لِمَعْرِفَةِ الْأَزْمَان‏»؛ در اين تقسيم علم طبّ از علوم بدن و علم فقه از علوم دين شمرده شد و اين نگاه عالمانه و معرفت‌شناسانه به فن دانش است و صحيح و اما از آن مَنظر که علم وسيله کمال است، اگر طبيبي هدف فراگيري فنّ طبّ را درمان بينوايان و از کار افتادگان عادي و نيز شفا بخشودن مجروحان و ... بداند و به آن عمل نمايد، علم ديني فرا گرفته و اگر فقيهي ـ معاذ الله ـ هواي رياست و فرورفتگي در چاه جاه را بر فضاي معطّر ميدان جهاد رجحان بخشد و بر مدار تنها شعار به‌جا مانده از عصر اَبْرَهه بگردد و بگويد: «أَنَا رَبُّ الْإِبِلِ وَ لِهَذَا الْبَيْتِ رَب‏» و هيچ انگيزه دفاعي بر انديشه فقهي خود نيافزايد، علم بَدَني ياد گرفته است! نتيجه چنان فنِ طبّي که غرض ديني آن را دانش ديني نمود، شنوا شدن و صداي ملکوتي را شنيدن است.»

اين حکيم متأله در ادامه اين پيام به ديگر بُعد شخصيت علمي آخوند پرداخته و باور به خطاپذيري دانش فقه را مشخصه مکتب آخوند معرفي کردند:

«در امور ظنّي حکم معيني براي خداي متعالي نيست و هر مجتهدي در امور ظنّي مُصِيب است و حضرت آخوند خراساني(قدّس سرّه) بر اين فتواي صائب و راسخ است که «اِتّفقتِ الکلمةُ علي التخطئة في العقليات و اختُلِفَت في الشرعيات فقال اصحابنا بالتخطئة فيها ايضاً و ان له تبارک و تعالي في کل مسئلةٍ حکماً يؤَدّي اليه الاجتهاد تارةً و الي غيره اُخري»؛ يعني پيروان قرآن و عترت علم را کاشف حقيقت معلوم مي‌دانند، معلوم گاهي عقلي است و زماني نقلي ـ شرعي ـ و علم راه وصول به معلوم است که اگر مستقيم بود به صَوب صَواب ميرسد و ثواب مضاعف دريافت مي‌کند و اگر کژراهه بود از مقصد باز ميماند و از فيض وصول به معلوم بهره نمي‌برد.»

آيت‌الله‌العظمي جوادي آملي در پايان پيام خود به ناشناخته ماندن ابعاد عقلاني آراي آخوند اشاره کرده و گفتند: «از احتمال‌هاي ستودني حضرت آخوند خراساني(قَدَّسَ الله) که صبغه علوم عقلي وي در کسوت دانش‌هاي نقلي او مخفي مانده است، هر چند آن پري‌رو تاب مستوري نداشته و ندارد اين است که فرمود: «لا يَبْعُد اَنْ تکونَ الصحيفةُ المکتوبةُ فيها جميعُ الاحکام الموروثةُ من امامٍ الي امامٍ(عَلَيْهِمُ السَّلَام) کنايةً عن عقلِ الامام المنعکسِ فيه جميعُ الکائنات عَلي مَا هِيَ عَليها تمام صفاته و کذا المراد بالجفر و غيره».

 

در اين فراز، آخوند خراساني صحيفه موجود در اختيار ائمه معصومين(ع) و نيز دانش جفر را به معني عقل ائمه و دانش آنان تفسير کرده است.

دیدگاه‌ها

افزودن دیدگاه

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی‌های وب و پست الکترونیکی به صورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
Image CAPTCHA

اندیشمندان